[Przeczytanie tekstu zajmie: 18 minut(y)]

 

WPROWADZENIE

Historia szlachty włoskiej jest niezwykle burzliwa, barwna i różnorodna. W rezultacie można napisać o niej wiele, ale nic z całkowitą stanowczością, ani w formie uwag generalnych, odnoszących się do niej całej. Stwierdzenie, że w Europie mamy do czynienia nie ze szlachtą, ale ze szlachtami (w liczbie mnogiej), pasuje jak ulał do szlachty występującej na terytorium, które obecnie przybrało formę Republiki Włoskiej. Historia włoskiej szlachty odzwierciedla burzliwą historię półwyspu apenińskiego i otaczających go włoskich wysp — zmieniających się władców i podziałów terytorialnych, a także licznych państw regionalnych. Jak wiadomo, historia zjednoczonych Włoch sięga zaledwie siódmej dekady XIX w. Wcześniej przez setki lat obcy władcy Włoch — przede wszystkim Hiszpanie, Francuzi, Austriacy i Niemcy (Burbonowie i Habsburgowie) stosowali własne zasady dotyczące szlachectwa — tytuły, hierarchie, zasady heraldyki. Do połowy XVIII w. w większości ówczesnych państewek włoskich nie istniała szczegółowa regulacja prawna statusu  miejscowej szlachty.

Największym i najbardziej włoskim dworem szlacheckim pozostawała przez wieki rzymska kuria, gdzie z czasem znaleźli się przedstawiciele wszystkich szlacht włoskich, z jednoczesnym, stopniowym wyeliminowaniem przedstawicieli szlachty zagranicznej. Ogólnowłoska regulacja prawna dotycząca szlachty pojawia się jednak dopiero po Zjednoczeniu — w II poł. XIX w. za sprawą panującej w Królestwie Włoch dynastii sabaudzkiej. Ta regulacja przyjęła się tylko częściowo, a z czasem została uznana za nieważną, ponieważ niezgodną z obowiązującą konstytucją królestwa.

GENEZA

Rzymianie dzielili szlachtę na rodową, rycerstwo i miejską (decurionale). Najazd barbarzyńców praktycznie zniszczył dawną strukturę społeczną.

Chociaż Germanie oficjalnie rozróżniali tylko ludzi wolnych i niewolników, w gronie wolnych szczególną pozycję posiadali krewni i zaufani władcy, tzw. adelingi. Otrzymywali nadania ziemi na własność uszczuplając monarszą (publiczną) domenę. Kolejne rotacje najeźdźców wpływały na zmiany w prawie i organizacji urzędów, a co za tym idzie — także szlachty. Longobardowie określili nową, szczegółową organizację urzędów centralnych i lokalnych (w tym m.in.: diuków). Za Franków diuków zastąpiono markizami itd.

Kolejny ważny etap związany jest z podbojem Włoch przez Karola Wielkiego i odnowieniem Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Szlachta karolińska sprawuje władzę nad lokalnymi społecznościami. W większości jest ze sobą spokrewiona. Część z nich — z samym cesarzem, którego potomstwo szacuje się na 60 synów i kilkuset wnuków. Najwyższe rody włoskiej szlachty do dzisiaj wywodzą swoje genealogie od Karola Wielkiego lub utrzymują, że są z nim spokrewnione, co przez wieki było źródłem prestiżu i bywało przepustką do najwyższych urzędów.

Upadek Cesarstwa Karola Wielkiego i nowa seria najazdów skutkuje wyłonieniem się warstwy panów na zamkach, szlachty sprawującej lokalną władzę i broniącej okolicy przed najeźdźcami. IX-XI w. to także narodziny i rozkwit feudalizmu. Początkowo tradycyjna szlachta lokalna, osiadła na odziedziczonej ziemi cieszyła się pewniejszym statusem niż nowa szlachta feudalna — obciążona licznymi obowiązkami wobec swojego seniora, a także zagrożona odebraniem feudum w razie niewypełniania swoich zobowiązań. Kiedy dobra feudalne zaczynają przemieniać się w dziedziczne — coraz trudniej odróżnić stare rody dziedzicznej szlachty od nowych rodów szlachty feudalnej, również dziedzicznej. Kolejne przywileje monarsze potwierdzają prawa do dziedziczenia dawnych domen szlacheckich oraz nowych, feudalnych (m.in. Kapitularz z Quierzy Karola Łysego z 877 r. i Constitutio de feudis Konrada II z 1037). Nieomal cały teren półwyspu został opanowany przez lokalną szlachtę.

Sytuacja uległa zmianie kiedy cesarz Henryk II Święty sprawił, że władzę w miastach przejmują biskupi, którzy wyparli hrabiów. Hrabiowie stopniowo  osiadali poza miastami, w zamkach, pozostawiając swoje wywodzące się z miast tytuły i dając początek wiejskim hrabstwom, markizatom i wielkiej własności ziemskiej, a także lennom. Feudalna, dziedziczna, osiadła na wsi szlachta zachowała swoją dominującą pozycję aż do nastania i rozkwitu komun miejskich w XII w. Stworzyła jedyną w klasycznym tego słowa rozumienia warstwę włoskiej szlachty opartej na tradycyjnej zasadzie, że szlachtą są jedynie ci, którzy wykonują określone uprawnienia suwerennej władzy (przede wszystkim władzę sądzenia), odziedziczoną, przy milczącej delegacji władcy, z nadania lub chociaż z uzurpacji, z czasem utrwalonej.

Po rekonstrukcji władzy cesarskiej pod berłem monarchów frankońskich i szwabskich, część tych panów złożyła cesarzom hołd lenny, uzyskując potwierdzenie swojego statusu, a nierzadko nawet rozszerzenie uprawnień – samodzielne lub mieszane imperium nad swoimi włościami i ich mieszkańcami (prawo do wykonywania niższego sądownictwa, a także uprawnienia prawotwórcze — do wydawania statutów oraz regulowania zasad sukcesji lenna bez udziału suwerena). Stali się feudalnymi panami Cesarstwa. Pomimo tego, że ich władza i szeregi będą stopniowo topniały, pozostaną najbardziej prestiżową i najwyższą w hierarchii grupą szlachty włoskiej do końca okresu feudalnego. Szczegółowy reżim prawny dotyczący włości feudalnych określało prawe właściwe dla regionu półwyspu oraz aktu nadania. W zależności od tego stosowano do nich prawo longobardzkie, frankońskie lub rzymskie, uzupełnione o dorobek włoskich glosatorów.

Szlachta feudalna zaczyna podupadać wraz z pojawieniem się komun miejskich, stopniowo ją eliminowano. Szacuje się, że do XX w. przetrwało ok. 100 takich rodów, przeważnie na obszarach peryferyjnych. Spora część dawnych rodów feudalnych przetrwała dzięki osiedleniu w miastach lub podjęciu służby na dworach monarchów regionalnych – aż do zjednoczenia Włoch.

Od końca średniowiecza struktura społeczna Włoch doznawała radykalnych przemian. Rozpad cesarstwa i nastanie państw regionalnych, w tym – republik miejskich i lokalnych monarchii wpłynęło to także na strukturę szlachty. Pojawiła się szlachta miejska. Byli to zarówno przedstawiciele elit miejskich, jak również dawna, zurbanizowana szlachta feudalna oraz rody nowe, po awansie społecznym i ekonomicznym – kupcy, rzemieślnicy, bankierzy. W międzyczasie burzliwa historia półwyspu przebiega wśród kolejnych wojen, sojuszy i rozejmów między regionalnymi państwami. Zmienna koniunktura i błędne decyzje finansowe sprawiały, że jedne rody bankrutowały i pauperyzowały się, a inne wzrastały i umacniały się. Okres XIV – XVI w. przebiega w warunkach względnej harmonii i stabilizacji. Trwa zmierzch szlachty feudalnej i cesarskiej. Szlachta miejska traci znaczenie na rzecz nowych władców absolutnych w monarchiach miejskich. Nowym źrodłem awansu szlachty dawnej i pojawienia się nowych rodów jest potrzeba lokalnych władców do posiadania dworu. To krótka reinkarnacja szlachty feudalnej. Nowy feudalizm rozwinął się w tych regionalnych państwach, gdzie najwcześniej ustanowiono monarchie. W tych, w których najdłużej utrzymał się ustrój republikański, szlachta nigdy nie uzyskała większego znaczenia.

SZLACHTA MIEJSKA

Narodziny komun miejskich i szlachty miejskiej łączy się z cesarzem Henrykiem II Świętym, który oddał miasta biskupom. Władcy frankońscy kontynuowali proces eliminacji hrabiów z miast. XII w. przynosi pojawienie się komun miejskich – jako efekt pokoju, żywotności ludności, odradzania się gospodarki i wymiany handlowej. Ustrój komun, które stopniowo wybijają się na niepodległość korzystając z oddalenia siedziby cesarskiej, początkowo ma charakter konsularny. Kontrolę sprawuje w nich początkowo szlachta feudalna. Z czasem jest zmuszona do oddania części władzy elitom miejskim, a nawet traci ją zupełnie na rzecz patrycjatu.

 

Zabytkowe herby w przestrzeni miejskiej Sieny
Fot. M.M.Wiszowaty 

Szlachta miejska tworzy się głównie w północnych i środkowych Włoszech – w Wenecji, Genui, Lombardii, Emilii-Romanii, Toskanii, Marchii, Umbrii i Lacjum. Silne reżimy monarchiczne w południowych Włoszech i w Piemoncie utrudniły rozwój szlachty miejskiej i pozwoliły na utrzymanie się tam o wiele dłużej systemu feudalnego i feudalnej szlachty.

 

Miasta prowadziły Złote Księgi szlachty (Libro d’Oro). Szlachta w miastach wykazywała stopniowo tendencję do tzw. chiosura – czyli zamknięcia się szeregów na lud (popoli) i w ten sposób odcięcia jego przedstawicieli od możliwości dostępu do urzędów miejskich (co niejednokrotnie kończyło się krwawym buntem i odpowiednią liberalizacją ustroju, z czasowym wykluczeniem szlachty z władz miasta).

Upadek znaczenia szlachty miejskiej i wzrost znaczenia arystokracji sprawił, że wpływowe rody patrycjuszowskie zaczęły zabiegać o uzyskanie tytułu arystokratycznego w celu utrzymania swojej pozycji towarzyskiej. Dodatkowym powodem tej tendencji były procesy związane z gospodarką. Po kryzysie branży bankowej (we Florencji w II poł. XVI w.) oraz wełnianej (początek XVII w.), nastąpiło zjawisko określane jako wtórny pęd do ziemi. Głównym źródłem dochodów miejskich elit (np. florenckich) stała się na powrót ziemia. Zakup odpowiednich dóbr feudalnych dawał możliwość nabycia powiązanego z nimi tytułu. Popyt patrycjatu na tytuł zaczął rosnąć od XVIII w. i utrzymał się na wysokim poziomie przez całe stulecie.  Nastanie w Toskanii rządów Habsburgów oznacza ponowne zwiększenie znaczenia szlachty.

SZLACHTA DWORSKA I RYCERSKA

Wywodzi się z urzędników, którymi otaczał się władca w swoim najbliższym otoczeniu — ludzi zaufanych i wspomagających monarchę w działalności administracyjnej i sądowniczej. Z czasem tytuły hrabiów palatynów otrzymywały także osoby spoza kręgu dworskiego, a nawet można było go zakupić. Tytuły szlacheckie nadawali też cesarz i papież. Te drugie początkowo tylko osobiste i dożywotnie. Te pierwsze szybciej stały się dziedziczne, w linii męskiej. Hrabiowie uzyskali przywileje nominacyjne oraz prawo legitymizowania bastardów.

Około 1000 r. zaczęło się tworzyć rycerstwo, którego rozwój przyspieszył ruch krucjatowy. W szeregi włoskiego rycerstwa wchodziła biedna szlachta, giermkowie, młodzież różnych stanów żądna przygód, sławy i łupów, wreszcie – wolni obywatele miast pragnący podwyższyć swój społeczny status. Rycerstwu zawdzięczamy reformę szlachectwa i jego koncepcji. Z czasem kwestię realnej władzy jako wyróżnika szlachectwa zastąpiły atrybuty zewnętrzne – dobre maniery, odpowiednie związki małżeńskie, własne ławki i kaplice rodowe w kościołach oraz prywatne loże w teatrach.

 

 

Wspomniany wyżej kryzys gospodarki miejskiej i ponowny popyt na ziemię wpłynął także na  powstanie w XVII-XVIII w. nowej strategii rodów szlacheckich (także miejskich) polegającej na kumulacji majątku w rękach najstarszego potomka. Upowszechniła się zasada primogenitury przy dziedziczeniu tytułu i majątku oraz tworzenie fideikomisów. Ogromne znaczenie miał wybór małżonka dla najstarszego syna. Bywało, że młodszego rodzeństwa w ogóle nie żeniono/wydawano za mąż. Dotyczyło to szczególnie córek — posag oznaczał uszczuplenie majątku rodowego, dlatego często oddawano je do zakonów, bo “wkupne” było niższe od standardowego posagu. Wdowa miała możliwość zamieszkania w domu ojca — co dawało szansę na odzyskanie części posagu lub ponownie wyjść za mąż, co jednak groziło koniecznością oddania dzieci na wychowanie do rodziny zmarłego męża. Młodsze rodzeństwo miało prawo, aby osiąść w dobrach rodzinnych i otrzymać skromną rentę lub — robić karierę na własną rękę. Pierwszy scenariusz często prowadził do objęcia funkcji pomocniczej – wychowawcy dzieci starszego brata, czasami święceń kapłańskich i roli rodowego kapelana.

Możliwości robienia kariery poza rodowym majątkiem było dla obrotnych jednostek w tym czasie całkiem sporo – kariera wojskowa, duchowna (ideałem był kapelusz kardynalski wiążący się z wysokim prestiżem i dochodem), prawnicza, uniwersytecka (obie wymagały ukończenia studiów), w zakonie rycerskim lub na dworze monarchy. W ostateczności pozostawała kariera lekarska lub notarialna — oceniane najniżej. Szlachta włoska była tradycyjnie bardzo aktywna na polu nauki i kultury. Uważa się, że we Włoszech XV-XVII w. ok. 60% ludzi pióra wywodziło się ze szlachty. Później nadal był to bardzo wysoki odsetek — zarówno szlachty ziemiańskiej jak i patrycjatu.

SZLACHTA HONOROWA

Jednym ze skutków nastania państw regionalnych było pojawienie się licznych lokalnych władców, którzy tworzyli dwory, nadawali szlachectwo i fundowali ordery. Istniały liczne kategorie orderów — rycerskie, dynastyczne, religijne, zasługi. Order monarszy zapewniał priorytetowy dostęp do dworu, uprzywilejowaną pozycję towarzyską i społeczną, a czasami nawet uposażenie. Schyłek epoki przedzjednoczeniowej upływał pod znakiem likwidacji stosunków feudalnych i zmierzchu przywilejów szlachty miejskiej oraz patrycjatu, który trwał we Włoszech od przełomu XVIII i XIX w. Zjednoczenie Włoch oznaczało likwidację większości orderów.

Odtąd szlachectwo posiada już głównie honorowy, symboliczny i prestiżowy charakter. Znaczenie i wpływy rodów szlacheckich będą wynikały głównie z sukcesów na innych polach — gospodarki, nauki oraz pozostałych obszarach cieszących się uznaniem społecznym. Szlachectwo będzie już głównie dodatkiem do tych osiągnięć osobistych. Również w samym statusie szlacheckim dojdzie do zmian — sukcesja szlachectwa dotąd oparta głównie na zasadzie primogenitury rozszerzy się na młodszych synów, a nawet na córki.

Jak wspomniano, nie istniała ogólnowłoska instytucja uznająca, czy rejestrująca rody szlacheckie i herby. Kolejni papieże namawiani do tego (argumentowano, że może to być źródło znacznych dochodów dla Państwa Kościelnego) — ostatecznie zawsze odmawiali.

Najpopularniejszym sposobem potwierdzenia szlachectwa był przez długi czas akces do Zakonu Maltańskiego cieszącego się we Włoszech i poza ich granicami wysokim szacunkiem. Specjalny formularz legitymacji szlachectwa dla kandydata do zakonu (świeckie członkostwo) zawierał 22 pytania, które weryfikował specjalny urzędnik heraldyczny w asyście dwóch pomocników. Sprawdzano szlachectwo w linii ojczystej i macierzystej (wymagano tzw. “16-tki herbowej” — czyli 16 przodków szlacheckich w linii macierzystej i ojczystej lub tylko w linii ojczystej, ale wówczas – 32). Ustalano czy przodkowie pełnili typowo szlacheckie urzędy, czy na terenie skąd się wywodzili lud łatwo przenikał w szeregi szlachty, czy nie zajmowali się zawodami miejskimi (rzemiosłem, kupiectwem), które powodowały utratę szlachectwa (w tej kwestii ustanowiono wyjątek dla szlachty wywodzącej się z Genui, Florencji, Sieny i Lukki).

W Wenecji już w XIII w. pojawia się regulacja, która ma na celu odróżnienie weneckiej elity, czyli patrycjatu od zwykłych mieszczan, a także od weneckiej szlachty zamieszkującej na stałym lądzie.

W 1720 r. powstaje pierwszy rejestr szlachty w Królestwie Sabaudii, który uchodzi za podstawę pierwszych ogólnowłoskich przepisów na temat szlachectwa. Ustalono, że istnieją trzy źródła uzyskania szlachectwa (poza odziedziczeniem po przodkach): zakup odpowiedniego majątku, nobilitacja decyzją monarchy lub objęcie określonego urzędu.

W II poł. XVII w. po tym jak Cesarz Rzymski Narodu Niemieckiego nadał tytuł księcia Guglielmo Gonzadze wraz z prawem do kreowania hrabiów i markizów rozpoczął się w Mantui proces nabywania przez patrycjat tytułów arystokratycznych. Jednak pełna rejestracja mantuańskiej szlachty nastąpiła dopiero po 1775 r. gdy Austriacy powołali tam Tribunale Araldico.

W Toskanii pomimo utworzenia Wielkiego Księstwa, panujący w nim książęta z rodu Medyceuszy tradycyjnie unikali radykalnych działań i zachowywali pozory uszanowania tradycji toskańskiej republiki, a więc także uszanowania pozycji najbardziej wpływowych rodów miejskich. Toskańska definicja szlachty była bardzo oryginalna, na skalę Włoch. Tworzyli ją: członkowie dworu Medyceuszy, kawalerowie Orderu św. Stefana oraz — toskańscy feudałowie. Faktycznie do arystokracji księstwa Toskanii włączono także rodziny, których członkowie pełnili w przeszłości najbardziej prestiżowe urzędy. Pozycja w hierarchii społecznej zależała od ilości i jakości urzędów, jakie rodzina obsadziła w przeszłości. Wśród ok. 1000 takich rodzin urzędniczych, najwyższą pozycję posiadało ok. 300.

Organizacja szlachty Państwa Kościelnego była złożona. Tworzyli ją krewni papieża, feudałowie oraz kardynałowie i członkowie ich rodzin.

W Mediolanie tradycyjnie duże znaczenie posiadał patrycjat. Obcy władcy — najpierw Hiszpanie w XVII w., a potem Austriacy — włączyli wpływowe rody patrycjuszowskie do tworzonych przez siebie najwyższych organów administracyjnych, ale także kreowali nową szlachtę mediolańską.

W Królestwie Neapolu było do pewnego stopnia podobnie jak w Mediolanie, z tym, że patrycjat odgrywał tam zawsze mniej istotną rolę. W południowych Włoszech rola feudałów i szlachty ziemiańskiej była zawsze o wiele większa, a patrycjatu – mniejsza. Dodatkowo, szeregi szlachty neapolitańskiej na odpowiednich szczeblach jej hierarchii uzupełniała szlachta wywodząca się z państwa, z którego pochodził aktualny monarcha panujący na tym terenie (głównie — z Hiszpanii).

KRÓLESTWO WŁOCH

Nastanie Królestwa Włoch pod berłem dynastii sabaudzkiej oznaczało także zmiany w statusie szlachty i pojawienie się formalnej kategorii szlachty włoskiej. Art 79 Statutu Albertyńskiego – karty konstytucyjnej, której obowiązywanie objęło całe Włochy stanowił:

“Tytuły szlacheckie przysługują tym, którzy są do nich uprawnieni. Król może nadawać nowe.”

Doktryna prawa szlacheckiego uznała więc, że nadal obowiązują szczegółowe zasady szlachectwa obowiązujące dawniej w poszczególnych państwach regionalnych – właściwe dla danego tytułu czy statusu.

Nieoczekiwanie królowie włoscy zaczęli tworzyć w formie dekretów monarszych nową regulację prawną szlachectwa Włoch. W 1869 r. utworzono Radę Heraldyczną (Consulta Araldica), której początkowo powierzono zadanie opiniowania wniosków o nadanie szlachectwa i orderów, a wkrótce także prowadzenie rejestru nadań, w tym rejestru szlachty – tzw. Libro d’Oro della Nobiltà Italiana (Złota Księga Szlachty Włoskiej). W kolejnych dekretach ustanowiono Regulamin Rady (1870, 1888, 1896) oraz zasady dowodzenia szlachectwa w celu jego zatwierdzenia i rejestracji. Szlachtę włoską podzielono na 8 kategorii: książęta, diukowie, markizowie, hrabiowie, baronowie, szlachcice, kawalerowie i patrycjusze. Szlachcic i patrycjusz nie byli tytułami w klasycznym rozumieniu, a raczej kategoriami szlachectwa. W odniesieniu do najstarszych nadań zezwolono także na używanie tytułu wicehrabiego. Rozwiązaniem nowatorskim na skalę Europy był przepis art. 20 dekretu z 1870 r., który ustanawiał zasadę, że w rodzinach, w których tytuł przechodzi w oparciu o zasadę primogenitury, młodsi synowie mają prawo do używania w dokumentach tytułu “Szlachcic” (Nobile) z dodaniem wzmianki o pełnym brzmieniu nazwiska, predykatu i tytułu w wersji używanej przez najstarszego w hierarchii przedstawiciela rodu (najstarszego brata lub ojca). We Włoszech przed zjednoczeniem funkcjonowała jedynie kurtuazyjna tytulatura dla młodszych synów z rodzin szlacheckich, np. w Piemoncie – Cavaliere, na Sardynii i w Lombardii – Don, a w rodzinach książęcych i diukowskich w Lacjum, na Sycylii i części Toskanii, gdzie stosowano prawo longobardzkie – tytuł + nazwisko (ewentualnie także imię).

W 1880 r. Sąd Kasacyjny rozstrzygając kwestię charakteru prawnego aktu królewskiego o odnowieniu szlachectwa stwierdził, że nie jest to akt sprawiedliwości, ale łaski. Tytuł zostaje zrównany z innymi odpowiednikami swojej rangi nie wymagającymi odnowienia – ale nie jest im w pełni równy.

Przy nowych nadaniach szlachectwa stosowano generalnie zasadę (od której bywały wyjątki), że tytuł dziedziczyć będzie tylko najstarszy syn, z prawem młodszych braci do stosowania w dokumentach tytułu “Nobile”. W 1926 r. potwierdzono brak prawa kobiet do dziedziczenia i przekazywania tytułu w linii żeńskiej, a także prawa do tytułu dla dzieci adoptowanych. W 1929 r. wydano akt jednolity regulacji szlacheckich w Królestwie Włoch.

Co ciekawe, na mocy art. 79 Statutu Albertyńskiego wszystkie dekrety dotyczące szlachectwa dawnego, sprzed zjednoczenia Włoch były nieważne ipso facto. Statut wyraźnie stanowił, że utrzymuje się ważność nadań i tytułów szlacheckich. Odmienne regulacje zawarte w dekretach (a np. przewidywały one uznanie tylko tego dawnego szlachectwa, które rodzina może udokumentować w minimum 4 pokoleniach wstecz) – były więc nieważne, bo niezgodne z konstytucją Królestwa.

W okresie faszyzmu relacje szlachty i arystokracji z władzą nabrały dystansu, chociaż w rządzie Mussoliniego tekę ministra spraw zagranicznych powierzono hrabiemu Ciano. W tym okresie udało się większości włoskiej szlachty ziemiańskiej utrzymać wielką własność ziemską, ponieważ nie przeprowadzono głębokiej reformy rolnej, jak w wielu krajach Europy.

Przez prawie dwa lata między upadkiem Królestwa Włoch, a ustanowieniem Republiki Włoskiej, podejmowano próby potwierdzenia tytułów na mocy dekretów królewskich. Wiele z tych prób zakończyło się powodzeniem wnioskodawców, również z uwagi na luźniejsze podchodzenie urzędników do tych uznawanych za archaiczne kwestii w obliczu tworzącego się nowego, republikańskiego porządku. Niektóre legitymacje szlachectwa udało się przeprowadzić nawet przez sądami powszechnymi. Te późne legitymacje są dzisiaj uważane za kontrowersyjne i traktowane z rezerwą.

REPUBLIKA WŁOSKA

W art. XIV przepisów przejściowych Konstytucji Republiki Włoskiej z 27 grudnia 1947 r. stwierdzono, że:

Tytułów szlacheckich nie uznaje się.
Nazwy związane z tytułami istniejącymi przed 28 października 1922 r. uważane są za część składową nazwiska.
Zakon św. Maurycego jest zachowany jako fundacja szpitalna i działa w sposób określony przez ustawę.
Ustawa reguluje zniesienie Rady Heraldycznej.

Wśród części włoskich rodzin szlacheckich rozpoczął się swoisty wyścig z czasem o dopisanie w aktach stanu cywilnego i dokumentach nazwiska z dodaniem predykatów feudalnych, które nawiązywały do tytułów arystokratycznych. Jako dowody zasadności tych roszczeń przedstawiano opinie ekspertów z dziedziny genealogii, heraldyki i prawa szlacheckiego, ale także zwykłe opinie konsultantów, nierzadko o znikomej wartości merytorycznej. Ostatecznie w 1967 r. włoski Trybunał Konstytucyjny uznał, że tytuły, o których wspomina przepis Konstytucji z 1947 r. to te, które figurowały w oficjalnym rejestrze dawnego Królestwa Włoch, a ewentualne zmiany czy decyzje dotyczące innych tytułów wymagają decyzji premiera.

Lukę powstałą po likwidacji Rady Heraldycznej oraz monarchii wypełniły organizacje szlacheckie powstałe pod rządami republiki.

ZWIĄZEK SZLACHTY WŁOSKIEJ

W 1958 r. w Turynie powstał Związek Szlachty Włoskiej (Corpo della Nobilta Italiana). Związek posiada 13 komisji odpowiadających regionalnym organizacjom szlachty w Piemoncie (Piemont i Dolina Aosty), Ligurii, Lombardii, Wenecji Euganejskiej, Trydencie, Wenecji Julijskiej Istrii i Dalmacji, Parmie i Piacenzy, Modenie i Reggio-Emilia, Toskanii, Romanii, Lacjum-Umbrii-Marchii, Prowincji neapolitańska (Kampania, Abruzja, Molise, Apulia, Basilicata, Kalabria) oraz Sycylii. W 2010 r. Związek opuściła regionalna organizacji szlachecka z Sardynii.

Komisje rozpatrują w pierwszej instancji wnioski o rejestrację (uznanie) szlachectwa lub tytułu. W razie pozytywnej weryfikacji, decyzję wydaje Naczelny Zarząd Heraldyczny (Giunta Araldica Centrale). Odwołania od decyzji odmownej lub ewentualne zastrzeżenia komisji rozpatruje Narodowa Komisja Heraldyczna (Consiglio Araldico Nazionale).

Zaproszenie na bal charytatywny organizowany przez koło młodzieżowe Związku Szlachty Włoskiej

Związek stosuje regulację heraldyczną ustanowioną w dekrecie królewskim z 1943 r. (który praktycznie nigdy nie zdążył wejść w życie), z którym część organizacji regionalnych się nie zgadza — w praktyce Związek przeprowadza więc tylko weryfikację wstępną, a merytoryczna decyzja dotycząca uznania i rejestracji należy do organizacji regionalnych.

Ogólne zasady są zgodne z art. 7-9 Dekretu z 1943 r.:

• nie można zatwierdzić (uznać) tytułu czy szlachectwa, na którego potwierdzenie nie ma wystarczających, odpowiednich dowodów (dokumentacji, aktu nadania/uznania etc.),
• uznanie szlachectwa nie może być czasowe, ani warunkowe,
• szlachectwo i tytuły nie mogą być przedmiotem obrotu prawnego — zbycia umownego, zapisu testamentowego czy darowizny.

Związek Szlachty Włoskiej jest członkiem europejskiej federacji organizacji szlacheckich C.I.L.A.N.E. oraz jest oficjalnie uznawany przez Suwerenny Militarny Zakon Maltański.

Na koniec warto wspomnieć o popularnym podziale włoskiej szlachty na szlachtę białą (Nobiltà bianca) i czarną (Nobiltà nera). Ta druga to szlachta rzymska — nobilitowana przez papieży. Do tej pierwszej zalicza się cała reszta szlachty sięgająca korzeniami  okresu sprzed zjednoczenia Włoch — wywodząca się z państw regionalnych, a także z terenów pod panowaniem obcych władców, która uzyskała szlachectwo z ich nadania.

WŁOSKA HERALDYKA SZLACHECKA

Uchodzi za wyjątkowo prostą i nieskomplikowaną. Odzwierciedla zasady panujące w różnych regionach Włoch i dawnych państwach regionalnych, które są jednak ogólnie dość podobne. Pierwotnie kształt włoskiej tarczy herbowej był trójkątny. W użyciu w średniowieczu były także: tarcza tzw. gotycka – trójkątna, z lekko wypukłymi bocznymi krawędziami; migdałowata; owalna, a także tzw. turniejowa – z charakterystycznym wycięciem z jednego boku. W okresie renesansu włoska heraldyka słynie z tarczy w kształcie łba konia (a dokładniej: elementu pancerza kryjącego koński łeb) . Tzw. tarcza renesansowa, bardzo powszechna we Włoszech ma formę smukłego, podłużnego sześciokąta, z krótszymi krawędziami górną i dolną, a także z wklęsłymi krawędziami bocznymi. Współcześnie, powszechnie w użyciu jest tarcza w kształcie zwanym santitico – prostokątna w proporcjach 7×8, z zaokrąglonymi dolnymi kątami tarczy i wypukłym na zewnątrz środkiem dolnej krawędzi.

Wiele herbów zachowało pierwotną, średniowieczną prostotę – ograniczają się do prostych podziałów tarczy lub pojedynczych godeł. Za najprostszą pod tym względem uchodzi heraldyka szlachty Florencji, Sieny i Wenecji.

Pochodzenie herbów dwukolorowych łączących pole w barwie koloru i drugie, poniżej – metalu, tłumaczy się prostą praktyką pochodzącą z epoki średniowiecza. Aby odróżnić się w tani sposób od innych rycerzy praktykowano przykrywanie górnej połowy metalowej tarczy kawałem tkaniny w kontrastującym kolorze. Tak powstały dwubarwne kombinacje heraldyczne.

Nie jest prawdą, że włoskie “herby mówiące” (agalmoniche) są młodsze od pozostałych. Są takie, które są równie stare lub nawet starsze od nazwisk rodowych. Za przykład mogą posłużyć herby mówiące pradawnych rodów Valperga (konopie z Canavese), Malaspina, Cavvaresi, czy Colonna.

Swoje piętno na heraldyce włoskiej odcisnęli także najeźdźcy – Hiszpanie, Niemcy, Austriacy i Francuzi, ale także papiestwo. W głowicy wielu herbów włoskiej szlachty można zobaczyć cesarsko-niemieckiego orła, andegaweńskie lilie lub papieski, złoty ombrellino.

Włoską heraldykę szlachecką charakteryzuje kilka podstawowych zasad:

a) godła są bardziej naturalistyczne (‘renesansowe’) niż w stylizowanej na średniowieczną heraldyce północnoeuropejskiej;
b) często spotyka się tarczę renesansową lub w kształcie fragmentu zbroi chroniącej koński łeb (patrz wyżej), ewentualnie – migdałowatej
c) często spotykanym elementem są otaczające tarczę cieńkie wieńce
d) koronę rangową umieszcza się nieco ponad hełmem
e) klejnoty są (jak w heraldyce francuskiej i hiszpańskiej) – bardzo rzadko spotykane
f) służba, lojalność lub inne związki historyczne z cesarstwem, królem Francji lub papieżem bywała oznaczana odpowiednim symbolem w osobnym polu (tzw. głowicy) tarczy herbowej. Był to, odpowiednio: orzeł, lilie lub symbol papieski – skrzyżowane klucze św. Piotra lub ombrellino. Symboli papieskich używały też rody, które wydały papieża.

 

Hełm i korona rangowa

Chociaż w heraldyce włoskiej istnieją szczegółowe przepisy dotyczące hełmów używanych przez poszczególne kategorie szlachty – generalnie nie ma ścisłych reguł dotyczących konieczności ich używania. Dekret z 1943 r. (art. 60-61) stwierdzał, że można używać wszystkich form hełmów, ponieważ ich konkretne elementy nie dowodzą określonej rangi rodziny.

a) suweren – otwarta przyłbica, złota, giloszowana, en-face
b) książę i diuk – przyłbica złota, półotwarta, en-face
c) markiz – hełm zamknięty, srebrny, giloszowany, ze złotym skrajem, pręty złote, hełm en-face
d) hrabia – hełm srebrny, giloszowany, ze złotym skrajem, pręty srebrne, en-face
e) baron – jak hrabiego, ale bez giloszowania i skraju
f) patrycjusz – srebrny, giloszowany i ze złotym skrajem, ustawiony bokiem, z półotwartą zasłoną
g) szlachcic – hełm srebrny, ze złotym skrajem, ustawiony bokiem
h) obywatel – hełm stalowy, polerowany, bokiem – w prawo, z zasłoną zamkniętą
h) bastard – hełm stalowy, bokiem, w lewo, z zasłoną zamkniętą

O wiele ważniejszym wyróżnikiem rangi rodziny i jej miejsca w hierarchii szlacheckiej jest we włoskiej heraldyce odpowiedni typ korony rangowej.

Blazonowanie

Ogólne zasady blazonowania herbów są w heraldyce włoskiej podobne do francuskich i angielskich (oraz polskich) – najpierw opisuje się tarczę, a potem godło, a więc odmienne od niemieckich i hiszpańskich (gdzie rozpoczyna się blazonowanie od godeł, a na koniec opisuje się tarczę).

 

LITERATURA WYKORZYSTANA

1. A. Borghese, G. von Thurn und Taxis, Aristocrazia [w:] Noblesse oblige. Le nostre buone maniere dalla A alla Z, Mondadori, Milano 2001.
2. W. Demel, Der Europäische Adel. Vom Mittelalter bis zur Gegenwart, C.H.Beck 2011.
3. C. Donato, The Italian Nobilities in the Sevententh and Eighteen Centuries [w:] H.M.Scott (red.), The Nobilities in the Sevententh and Eighteen Centuries. Volume I: Western and Southern Europe,  2nd edition, Palgrave Macmillan 2007.
4. F. di Montauto, La Nobilta di Italia [w:] Manuale di Araldica, Firenze 2007.
5. T. Woodcock, J.M.Robinson, The Oxford Guide to Heraldry, Oxford 1988.

BIBLIOGRAFIA UZUPEŁNIAJĄCA

1. A. L. Cardoza, The Enduring Power of Aristocracy: Ennoblement in Liberal Italy (1861-1914)  [w:] “Publications de l’École Française de Rome”, 1988, no. 107.
2. conte P. Guelfi Camajani, Dizionario Araldico, Milano 1940.
3. U. Dallari, Motti araldici editi di famiglie italiane, Roma 1918.
4. F. Palazzolo Drago, Famiglie Nobili Siciliane, Brugherio 1997.
5. S. e V. Giannetti, Notizie e stemmi delle antiche famiglie fiorentine, Firenze 2019.
6. G. Rumi, La politica nobiliare del Regno d’Italia 1861-1946 [w:] “Publications de l’École Française de Rome”, 1988, no. 107.