Wszyscy chwalą nowy-stary wygląd Dworca Głównego w Gdańsku, który po kilku latach, po raz pierwszy od II wojny światowej w pełni odzyskał pierwotny wygląd, częściowo twórczo zrekonstruowany. O tym, co się zmieniło i co powróciło można przeczytać w licznych doniesieniach medialnych.
W tych doniesieniach rzadko pojawia się wzmianka o odtworzeniu ośmiu kartuszy z herbami miast ówczesnych Prus Zachodnich. Żaden materiał prasowy nie informuje jakie herby zrekonstruowano, co w nich jest ciekawego i jaki “program heraldyczny” tworzą.
Pojechałem z ciekawości obejrzeć te herby i dzielę się efektami mojego małego dochodzenia.
Herbów jest osiem. Stylistyka – jak na wysokie niemieckie standardy – raczej przeciętna, ale ponieważ są to herby odtwarzane, a nie oryginały, nie sposób ustalić jaka była stylistyka oryginalna. Nie wiadomo czy rozważano skorzystanie z usług niemieckich heraldyków tej miary co genialny Otto Hupp (1859-1949) – autor współczesnych herbów Koszalina i Miastka. Z pewnością herby jego autorstwa, świetne pod względem heraldyki i estetyki robiłyby duże wrażenie. Zastanawia również zastosowana stylistyka, którą w świetle zasad heraldyki należałoby uznać za błąd. Korona miejska, czyli tzw. corona muralis, stylizowana na fragment muru miejskiego, to właściwy zamiennik korony szlacheckiej lub mieszczańskiego zawoju kładzionych na tarczy herbów odpowiednio – szlacheckich i mieszczańskich. Prawidłowo powinno się ją położyć na tarczy, a nie jak na Dworcu – w tarczy, jakby stanowiły dodatkowe godło. Efekt wygląda szczególnie dziwacznie w herbie Gdańska, który już posiada koronę jako rezultat historycznego udostojnienia herbu przez króla Kazimierza Jagiellończyka oraz symboliczne ukazanie zwycięstwa Korony Polskiej nad zakonem krzyżackim. Zabieg ten sprawił, że w herbie Gdańska są dwie korony. Są herby miast, które uzyskały prawo do stosowania specjalnej, szczególnej co do wyglądu korony, np. korony cesarskiej. Notabene, nie znalazłem w ikonografii ani jednego wizerunku herbu Gdańska z corona muralis. Widocznie nie stosowano jej przy ukazywaniu herbu miasta. Tym dziwniejszy był pomysł autora herbów z Dworca, aby użyć jej, a ponadto umiejscowić nieprawidłowo w tarczach herbowych.
Przy niskim od dekad poziomie polskiej heraldyki miejskiej (i nie tylko miejskiej) to co zobaczymy na Dworcu Głównym w Gdańsku i tak nie wygląda źle.
Różnicę między jakością i estetyką herbów polskich i niemieckich dobrze ilustruje zestawienie herbu Szczecinka (niem. Neustettin) – w wersji Otto Huppa z lat 20. XX w. oraz w wersji ustanowionej w 1990 r. (z kardynalnym heraldycznym błędem, o którym mowa w podpisie).
Najbardziej zaskoczył mnie tzw. program heraldyczny herbów z Dworca Głównego. Ten termin oznacza w heraldyce ideę przewodnią, która legła u podstaw doboru konkretnego zestawu herbów ukazanych wspólnie. Istotny jest zarówno zestaw, jak i sposób ułożenia. W przypadku herbów z Dworca – ciekawe są zarówno miasta uwzględnione jak i nieuwzględnione.
Na Dworcu Głównym w Gdańsku zobaczymy (wyliczając od lewej strony, patrząc od wejścia) odtworzone kartusze herbowe z herbami: Gdańska, Kwidzyna, Lęborka, Szczecinka, Chojnic, Tczewa, Słupska i Kościerzyny.
Herb Szczecinka, przedstawiono w pierwotnej formie, innej niż obowiązująca dzisiaj.
Również forma herbu Chojnic może zaskoczyć współczesnych mieszkańców tego miasta. Co ciekawe, jest to jedna z dwóch funkcjonujących w historii form. Wersja najstarsza, pochodząca z czasów krzyżackich, została potem potwierdzona oficjalnie w 1937 r. przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych RP. Przedstawia: “w polu srebrnym czarną głowę tura ze złotymi rogami i złotym pierścieniem w nozdrzach, między rogami czerwona róża na zielonej łodydze, łodyga z dwoma zielonymi listkami” (Monitor Polski nr 130 z 10 czerwca 1937 r.).
W źródłach historycznych z okresu staropolskiego znajdujemy jednak inną wersję herbu Chojnic. Między rogami tura zamiast róży na łodydze z listkami widzimy cztery krzyżyki. Zgodnie z tradycją, krzyżyki te symbolizowały 4 miasta powiatu człuchowskiego, których interesy Chojnice reprezentowały w sejmiku generalnym Prus Królewskich (wśród nich znalazły się zapewne Człuchów i Tuchola).
Na Dworcu Głównym widzimy właśni tę, funkcjonującą w zaborze pruskim wersję herbu Chojnic, nieco zmodyfikowaną, bo krzyżyki zostały zastąpione przez gwiazdki (lub to zmiana, która wynika z błędnego odczytania fotografii podczas rekonstrukcji?).
Ostatnia zagadka to układ herbów. Dlaczego ułożono je w takiej właśnie kolejności?
| Szczecinek Neustettin |
Chojnice Konitz |
| Lębork Lauenburg |
Tczew Dirschau, |
| Kwidzyn Marienwerder |
Słupsk Stolp |
| Gdańsk Danzig |
Kościerzyna Berent |
Na pewno nie mamy tu do czynienia z układem alfabetycznym, ani w porządku nazw polskich, ani niemieckich.
Poszukując odpowiedzi, sprawdziłem program heraldyczny na fasadzie dawnego budynku Banku Rzeszy, dzisiaj Narodowego Banku Polskiego przy ul. Okopowej 1 w Gdańsku, znajdującego się około 12 minut pieszo od Dworca Głównego. Budynek istniał już w momencie budowy Dworca. Tamtejsze herby miejskie tworzą jednak zupełnie inny zestaw:
 |
 |
 |
 |
 |
|
Herby na fasadzie dawnej siedziby oddziału Banku Rzeszy w Gdańsku (1906 r.). Dzisiaj: siedziba Narodowego Banku Polskiego
Jak widzimy są to herby kolejno: Kwidzyna, Elbląga, Starogardu Gdańskiego, Tczewa i Torunia. Tutaj zagadka okazała się dość łatwa. Herby ukazane na siedzibie Banku Rzeszy w Gdańsku symbolizują miasta regionu, w których także znalazły się oddziały Reichsbanku.
To odkrycie naprowadziło mnie na inny trop. Skoro program heraldyczny na fasadzie banku jest wyraźnie i świadomie “bankowy”, w przypadku Dworca – może to być program dworcowo-kolejowy?
Sprawdziłem i okazało się, że w 1895 r. doszło do poważnej reformy struktury kolei pruskich. Utworzono nową Królewską Dyrekcję Kolejową w Gdańsku (Königliche Eisenbahndirektion zu Danzig). Jej siedzibą był zbudowany w latach 1911-1914 r. w stylu neobaroku wilhelmińskiego reprezentacyjny budynek w formie pałącowej, istniejący do dzisiaj. Notabene, po 1919 r. zarząd nad koleją w Wolnym Mieście Gdańsku przejęła Rzeczpospolita Polska, wobec czego budynek już 5 lat od budowy trafił w polskie ręce. Warto dodać na marginesie, że piękny i przestronny budynek służył potrzebom całej Polonii w Gdańsku. W reprezentacyjnych wnętrzach urządzano spotkania kulturalno-towarzyskie, a także tradycyjne bale (zachowały się zaproszenia na bale organizowane przez polskie korporacje akademickie w Gdańsku).
Właściwość miejscowa Królewskiej Dyrekcji Kolejowej w Gdańsku obejmowała trasy, na których znajdowały się wszystkie miasta, których herby wyobrażono na Dworcu w Gdańsku. Wszystkie te i jeszcze więcej, a więc dlaczego akurat te miasta zostały specjalnie docenione przez autorów wystroju Dworca?
Pomyślałem, skoro herby ukazano w budynku nowo-wybudowanego dworca – aby sprawdzić daty budowy dworców w tych miastach,, których herby wyobrażono w hallu głównym Dworca Głównego w Gdańsku. Oto wyniki:
| Gdańsk | 1900 r. |
| Kwidzyn | 1883 r., nowy: 1901 r. |
| Lębork | 1870 r. ? |
| Szczecinek | 1878 r., nowy: 1904-1905 r. |
| Chojnice | 1871 r. |
| Tczew | 1853 r. (nieistniejący dzisiaj) |
| Słupsk | 1878 r. |
| Kościerzyna | 1890 r. |
W momencie budowy Dworca Głównego w Gdańsku, wszystkie miasta, których herby wyobrażono w jego hallu głównym miały już swoje dworce. Dwa miasta doczekały się wkrótce rozbudowy swoich dworców. Trop dworcowy nie jest więc dobry.
Poszukując dat budowy dworców, odkryłem, że wszystkie miasta uwiecznione na dworcu głównym w Gdańsku, były w pruskim systemie kolejowym tzw. stacjami węzłowymi. Zgodnie z definicją stacja węzłowa to taki rodzaj stacji kolejowej, z której wybiegają co najmniej trzy szlaki kolejowe, czyli możliwy jest wyjazd w co najmniej trzech kierunkach. Na stacji węzłowej łączą się przynajmniej dwie linie kolejowe, a więc zbiegają się szlaki z co najmniej trzech kierunków..
A skąd wziął się taki, a nie inny układ i kolejność herbów? Po zestawieniu układu miast w hallu i przeniesieniu ich na dzisiejszą mapę drogową (a nie ówczesną kolejową) ukazuje się układ bardzo podobny do układu w hallu Dworca – tworzą coś na kształt okręgu:
Kiedy naniesiemy przybliżone trasy głównych linii kolejowych Królewskich Kolei w Gdańsku mapa wygląda jeszcze ciekawiej:
Na tym wykresie (i wśród herbów) może zastanawiać Kościerzyna, która znajduje się wewnętrz okręgu. Przez chwilę zastanawiałem się czy podczas rekonstrukcji herbów nie pomylono się odtwarzając herb Kościerzyny zamiast dość podobnego herbu Barwic – miasteczka położonego przy jednej z tras Królewskiej Kolei – Białogard-Działdowo, którego stacja kolejowa również powstała w drugiej połowie XIX w.
 |
 |
| Herb Kościerzyny | Herb Barwic |
Ostatecznie uznałem, że różnica w wizerunku herbowym jest dostrzegalna i artysta odtwarzający herby raczej nie dałby się zwieść. Ponadto, w przeciwieństwie do małej (i nieistniejącej już) stacji w Barwicach, Kościerzyna była w czasach pruskich ważną stacją dojazdową umożliwiającą dotarcie okolicznej ludności bezpośrednio do Słupska lub Gdańska, a stamtąd do dalszych zakątków państwa i Europy.
Zagadka wydaje się więc rozwiązana. Dla zupełnej pewności, że moja hipoteza jest prawdziwa powinna jeszcze zostać zweryfikowana w oparciu o archiwalia – jeżeli przetrwały, na czele z. dokumentacją techniczną budynku. Jeżeli się potwierdzi, to należy uznać, że hall główny Dworca Głównego w Gdańsku jest symboliczną ilustracją ówczesnej sieci głównych połączeń Królewskich Kolei w ich części podlegającej Dyrekcji w Gdańsku. Program heraldyczny został oparty na herbach najważniejszych stacji, czyli stacji węzłowych.
Trzeba przyznać, że to świetne i błyskotliwe dopełnienie wystroju budynku. Dzisiaj ma już wyłącznie historyczny charakter, ale stanowi ciekawy zabytek zarówno heraldyki miejskiej, jak również pomnik kompleksowego projektowania budynków użyteczności publicznej – nie dość, że efektownych i po prostu ładnych, to na dodatek z inteligentnym przesłaniem. Układ herbów w hallu Dworca był przejawem dumy państwa pruskiego z efektów szerokich inwestycji w rozbudowę sieci kolejowej, która szczególnie na przełomie XIX i XX w. była krwiobiegiem infrastrukturalnym każdego państwa.
Źródła wykorzystane:
- Gminna Ewidencja Zabytków Miasta Kościerzyna, https://www.miastokoscierzyna.pl/asp/gminna-ewidencja-zabytkow-miasta-koscierzyna,253,,1 dostęp: 10.8.2023,
- Elewacja banku NBP,, FotoPolska.eu, 24.4.2011, https://fotopolska.eu/Gdansk/b48504,Elewacja_banku_NBP.html?f=203039-foto dostęp: 10.8.2023
- W. Gołuńska, Herb Chojnic, 18.6.2019, https://chojniczanin.pl/herb-chojnic/, dostęp: 10.8.2023
- Herb Szczecinka, https://www.wikiwand.com/pl/Herb_Szczecinka
- R. Horbaczewski , M. Hrycko-Skowron , J. Rzemek, Heraldyka w samorządach, 30.12.2012, https://www.rp.pl/samorzad/art13294791-heraldyka-w-samorzadach , dostęp: 10.8.2023
- Semaforek.pl – https://semaforek.kolej.org.pl