{"id":315,"date":"2020-01-22T13:52:29","date_gmt":"2020-01-22T13:52:29","guid":{"rendered":"http:\/\/armaria.info\/?p=315"},"modified":"2020-04-20T11:59:22","modified_gmt":"2020-04-20T11:59:22","slug":"recenzja-the-european-nobilities-in-the-seventeenth-and-eighteenth-centuries","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/armaria.info\/?p=315","title":{"rendered":"ARMARIA POLECA: “The European Nobilities in the Seventeenth and Eighteenth Centuries”"},"content":{"rendered":"[Przeczytanie tekstu zajmie: <\/span> 9<\/span> minut(y)] <\/span><\/span>

 <\/p>\n

\"\"Pod koniec zesz\u0142ego roku wpad\u0142a w moje r\u0119ce ksi\u0105\u017cka, a w\u0142a\u015bciwie dwie ksi\u0105\u017cki (bo wydawnictwo jest dwutomowe) po\u015bwi\u0119cone, jak stanowi tytu\u0142: europejskim szlachtom w XVII i XVIII wieku (oba tomy pod redakcj\u0105 Hamisha Marshalla Scotta, profesora historii mi\u0119dzynarodowej na Uniwersytecie St. Andrews w Szkocji). Tom pierwszy sk\u0142ada si\u0119 z 8 artyku\u0142\u00f3w naukowych po\u015bwi\u0119conych szlachcie Europy zachodniej i po\u0142udniowej. Tom drugi tworzy 11 artyku\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych szlachty (a raczej szlacht) p\u00f3\u0142nocnej, \u015brodkowej i wschodniej Europy. W\u015br\u00f3d nich znalaz\u0142 si\u0119 tak\u017ce tekst po\u015bwi\u0119cony szlachcie Rzeczypospolitej (1569-1795) autorstwa Roberta I. Frosta, profesora historii, filozofii i teologii na University of Aberdeen (temu tekstowi planuj\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107 osobne om\u00f3wienie). \u0141\u0105czna obj\u0119to\u015b\u0107 obu tom\u00f3w to blisko 800 stron. \"\"Chcia\u0142em serdecznie poleci\u0107 ksi\u0105\u017cki czytelnikom zainteresowanych tematem szlachty. Zawodowi historycy mog\u0105 je zna\u0107 \u2014 zbi\u00f3r ukaza\u0142 si\u0119 po raz pierwszy jeszcze w 1995 r.\u00a0Warto doda\u0107, \u017ce omawiane przeze mnie, nowe wydanie ukaza\u0142o si\u0119 w 2007 r. i nie jest dodrukiem, ale wersj\u0105 uaktualnion\u0105 przez autor\u00f3w, a tak\u017ce wzbogacon\u0105 o kilka zupe\u0142nie nowych tekst\u00f3w.<\/span>
\nChocia\u017c zawarta w tytule cezura zdaje si\u0119 ogranicza\u0107 prowadzone w ksi\u0105\u017cce dywagacje i analizy do ledwie 200 lat historii szlachty europejskiej, to na szcz\u0119\u015bcie autorzy nie stroni\u0105 od nawi\u0105za\u0144 do zar\u00f3wno wcze\u015bniejszych, jak i p\u00f3\u017aniejszych epok. Ponadto, omawiany okres jest jednym z najistotniejszych w historii szlachty europejskiej. \u00d3wczesne wydarzenia wp\u0142yn\u0119\u0142y w istotny spos\u00f3b na przedefiniowanie \u00a0charakteru szlachty na kolejne dekady i stulecia. Po cz\u0119\u015bci wp\u0142yw ten jest wci\u0105\u017c aktualny.<\/span><\/p>\n

Lektura kolejnych artyku\u0142\u00f3w pozwala na dostrze\u017cenie jak r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od siebie szlachta w poszczeg\u00f3lnych cz\u0119\u015bciach Europy, a jednocze\u015bnie jak wiele wsp\u00f3lnych cech wykazywa\u0142a. Przyjmuje si\u0119, \u017ce pocz\u0105tki “szlacheckiego porz\u0105dku” w Europie datuj\u0105 si\u0119 na XII w., kiedy zapanowa\u0142y \u00a0we Francji. Odt\u0105d a\u017c po schy\u0142ek XVIII w., a potem jeszcze cz\u0119\u015bciowo i etapowo do pierwszej po\u0142owy XX wieku szlachta stanowi\u0142a elit\u0119 wszystkich europejskich spo\u0142ecze\u0144stw.<\/span>
\nTrudno wymieni\u0107 liczne stereotypy i uproszczenia, kt\u00f3rymi obros\u0142a tematyka szlachty w ci\u0105gu wiek\u00f3w, a kt\u00f3re autorzy omawianych opracowa\u0144 rzetelnie weryfikuj\u0105 i cz\u0119sto podwa\u017caj\u0105, obalaj\u0105 lub co najmniej u\u015bci\u015blaj\u0105.<\/span><\/p>\n

Do takich uproszcze\u0144 nale\u017cy przekonanie, \u017ce elementem nieodzownym szlacheckiego statusu by\u0142o posiadanie maj\u0105tku ziemskiego. Okazuje si\u0119, \u017ce symboliczne zwi\u0105zki szlachty z ziemi\u0105 by\u0142y zawsze istotne, ale jednocze\u015bnie \u2014 nigdy by\u0142y udzia\u0142em ca\u0142ej szlachty. Inny stereotyp dotyczy tytu\u0142\u00f3w arystokratycznych. Odsetek szlachty, kt\u00f3ry je posiada\u0142 jest znikomy i zawsze tak by\u0142o, przy czym same tytu\u0142y pojawi\u0142y si\u0119 stosunkowo p\u00f3\u017ano, a gdzieniegdzie wprowadzono je na tyle p\u00f3\u017ano, \u017ce nie zd\u0105\u017cy\u0142y odegra\u0107 istotniejszej roli, kt\u00f3r\u0105 z nimi wi\u0105zano (Szwecja, Rosja).<\/span><\/p>\n

Status szlachty w wieku XVII by\u0142 od dawna ustalony. By\u0142a grup\u0105 spo\u0142eczn\u0105 (stanem spo\u0142ecznym) na wiele sposob\u00f3w uprzywilejowan\u0105. Charakterystyczne przywileje szlacheckie by\u0142y liczne i zr\u00f3\u017cnicowane \u2014 od stanowi\u0105cych trzon jej statusu przywilej\u00f3w politycznych i spo\u0142ecznych (kt\u00f3re w ksi\u0105\u017cce szeroko zaprezentowano i poddano gruntownej analizie), po przywileje zwi\u0105zane ze sfer\u0105 symboliki i b\u0119d\u0105ce \u017ar\u00f3d\u0142em presti\u017cu. Szlachta mia\u0142a prawo do umieszczania herb\u00f3w na budynkach, nad drzwiami i bramami dom\u00f3w, na powozach, liberiach s\u0142u\u017cby; ekskluzywne prawo do u\u017cywania okre\u015blonych kolor\u00f3w, do noszenia broni, do specjalnego miejsca w licznych \u00f3wcze\u015bnie hierarchiach \u2014 tej og\u00f3lnospo\u0142ecznej i tych lokalnych \u2014 w procesjach, przemarszach, na salach wyk\u0142adowych uniwersytet\u00f3w, a nawet w ko\u015bcio\u0142ach \u2014 \u00a0\u0142awach kolatorskich.<\/span><\/p>\n

Punktem odniesienia \u015brodowiska szlacheckiego nie by\u0142a nigdy jednostka, ale zawsze r\u00f3d (dom), kt\u00f3ry\u00a0Edmund Burke okre\u015bli\u0142 w XVIII w. jako “partnerstwo nie tylko mi\u0119dzy \u017cyj\u0105cymi, ale tak\u017ce z tymi, kt\u00f3ry ju\u017c zmarli i kt\u00f3rzy dopiero maj\u0105 si\u0119 urodzi\u0107”.<\/span><\/p>\n

Myli si\u0119 ten, kto uwa\u017ca, \u017ce posiadaj\u0105ca ustalony status prawny i spo\u0142eczny szlachta by\u0142a grup\u0105 spo\u0142ecznie stabiln\u0105. W rzeczywisto\u015bci stale podlega\u0142a g\u0142\u0119bokim fluktuacjom i podzia\u0142om wewn\u0119trznym. Najwa\u017cniejszym celem strategicznym rodzin szlacheckich by\u0142o przetrwanie. By\u0142o to zadanie tylko pozornie \u0142atwe. Historia szlachty to dzieje ci\u0105g\u0142ego wygasania rod\u00f3w i tworzenia si\u0119 nowych. Przyk\u0142adowo \u2014 z 63 najbardziej wp\u0142ywowych rod\u00f3w szlacheckich, kt\u00f3re istnia\u0142y w Anglii w 1559 r., 100 lat p\u00f3\u017aniej pozosta\u0142y ju\u017c tylko 22.\u00a0Te fakty wp\u0142yn\u0119\u0142y na przyj\u0119cie przez wiele dom\u00f3w szlacheckich bardzo restrykcyjnej polityki rodzinnej, kt\u00f3ra mia\u0142a dalekosi\u0119\u017cne i znacz\u0105ce konsekwencje dla ca\u0142ego \u015brodowiska. Polityka ta zmierza\u0142a do kumulacji maj\u0105tku w r\u0119ku jednostki (najcz\u0119\u015bciej najstarszego syna), a tak\u017ce dodatkowego u\u0142atwienia jej zawarcia korzystnego ma\u0142\u017ce\u0144stwa poprzez znacz\u0105ce ograniczenie uprawnie\u0144 m\u0142odszego rodze\u0144stwa. Autorzy podaj\u0105, \u017ce przyk\u0142adowo w XVIII-wiecznej Wenecji a\u017c 64% szlachty nie wst\u0105pi\u0142o w zwi\u0105zki ma\u0142\u017ce\u0144skie. W tym czasie we Francji 42% si\u00f3str diuk\u00f3w i par\u00f3w pozosta\u0142o niezam\u0119\u017cnych. By\u0142 to efekt celowych dzia\u0142a\u0144 rod\u00f3w szlacheckich. Kolejnym etapem procesu post\u0119puj\u0105cej kumulacji w\u0142adzy i maj\u0105tku w r\u0119kach najstarszych potomk\u00f3w by\u0142o stworzenie instytucji ordynacji, niepodzielnych kluczy d\u00f3br oraz podobnych rozwi\u0105za\u0144, kt\u00f3rych celem by\u0142o przeciwdzia\u0142anie rozdrobnieniu w\u0142asno\u015bci ziemskiej w ramach rodu.<\/span>
\nSkuteczna polityka matrymonialna by\u0142a zadaniem trudnym i wi\u0105\u017c\u0105cym si\u0119 z licznymi ryzykami. Efekty kojarzenia rod\u00f3w by\u0142y nieprzewidywalne. Tak zwana “dobra partia” pod wzgl\u0119dem presti\u017cu i bogactwa mog\u0142a okaza\u0107 si\u0119 s\u0142aba pod wzgl\u0119dem biologicznym, a wi\u0119c nie gwarantowa\u0107 zdrowego potomstwa. Przekona\u0142 si\u0119 o tym bole\u015bnie Johan Wolfert van Brederode \u017cyj\u0105cy w XVII wieku przedstawiciel jednego z najpot\u0119\u017cniejszych rod\u00f3w niderlandzkiej szlachty. Wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce maj\u0105c 21 dzieci z 2 \u017conami m\u00f3g\u0142 by\u0107 spokojny i o przysz\u0142o\u015b\u0107 rodu. Tymczasem, spo\u015br\u00f3d 12 dzieci z pierwszego ma\u0142\u017ce\u0144stwa prze\u017cy\u0142y tylko c\u00f3rki (5). Potomstwo z drugiego ma\u0142\u017ce\u0144stwa tak\u017ce w wi\u0119kszo\u015bci zmar\u0142o \u2014 w niemowl\u0119ctwie lub w wieku oko\u0142o 20 lat. Prze\u017cy\u0142o tylko 3 \u00a0dzieci, w tym tylko jeden syn, kt\u00f3ry zmar\u0142 bezpotomnie. W efekcie w 1679 r. r\u00f3d wygas\u0142.<\/span><\/p>\n

\"\"
Jan van Rossum, “Portret konny Johana Wolferta van Brederode”, ok. 1645 r. [Public domain]<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Jak wspomnia\u0142em, z omawianych opracowa\u0144 wy\u0142ania si\u0119 obraz szlachty jako grupy bardzo zr\u00f3\u017cnicowanej i podzielonej wewn\u0119trznie. Szlachta nie by\u0142a tak\u017ce (to kolejny popularny stereotyp) tak zamkni\u0119ta jak mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107. Autorzy wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 trzy najcz\u0119stsze \u017ar\u00f3d\u0142a przynale\u017cno\u015bci do szlachty. Obok oczywistych, jak urodzenie si\u0119 w rodzinie szlacheckiej i nobilitacja z r\u0105k monarchy (lub jak w Rzeczypospolitej i czasowo w Szwecji \u2014 decyzj\u0105 parlamentu) wymieniaj\u0105 tak\u017ce\u2026 uzurpacj\u0119 i podszywanie si\u0119 pod szlacht\u0119. To trzecie zjawisko obecne w ca\u0142ej Europie pr\u00f3bowano zwalcza\u0107, co jednak nigdy nie zako\u0144czy\u0142o si\u0119 ostatecznym powodzeniem. W pruskim Allgemeines Landrecht<\/em> z 1794 r. wprowadzono instytucj\u0119 swoistego “zasiedzenia szlachectwa” lub abolicji uzurpator\u00f3w. Zgodnie z przepisami, po 44 latach niezak\u0142\u00f3conego, acz bezpodstawnego podawania si\u0119 za szlachcica i prowadzenia szlacheckiego trybu \u017cycia, uzurpator zostawa\u0142 oficjalnie uznany przez pa\u0144stwo za szlachcica. W ten spos\u00f3b prawnie sankcjonowa\u0142o stan faktyczny.<\/span><\/p>\n

Z ksi\u0105\u017cki dowiemy si\u0119 tak\u017ce jak mo\u017cna by\u0142o w omawianym okresie utraci\u0107 szlachectwo. Autorzy wskazali a\u017c 6 przyczyn: wyga\u015bni\u0119cie rodu, mezalians, niemo\u017cno\u015b\u0107 sprostania kosztom wystawnego \u017cycia szlacheckiego, akcje weryfikacji szlachty inicjowane przez monarch\u00f3w, podj\u0119cie si\u0119 zaj\u0119\u0107 dyskwalifikuj\u0105cych szlachcica lub wprost \u2014 skutkuj\u0105cych utrat\u0105 szlachectwa (np. handel, czy og\u00f3lnie \u2014 praca fizyczna), zdrada i bunt przeciwko kr\u00f3lowi. Co ciekawe, w wieku XVII ostatni z powod\u00f3w zupe\u0142nie zanika, co sz\u0142o w parze z upadkiem potencja\u0142u militarnego szlachty. R\u00f3wnie\u017c w XVII w. rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 proces redukcji katalogu zaj\u0119\u0107, kt\u00f3rych podj\u0119cie skutkowa\u0142o utrat\u0105 szlachectwa. Potrzeby finansowe pa\u0144stw “absolutnych” (np. we Francji) sprawia\u0142y, \u017ce przychylnym okiem zacz\u0119to spogl\u0105da\u0107 na zaanga\u017cowanie szlachty w okre\u015blone typy dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej, przynosz\u0105cej zyski, a wi\u0119c podlegaj\u0105cej opodatkowaniu. Wprowadzono nawet instytucj\u0119 zawieszenia szlachectwa, kt\u00f3re umo\u017cliwia\u0142o czasowe zaanga\u017cowanie w dzia\u0142alno\u015b\u0107 zakazan\u0105 szlachcicowi, aby po jej zyskownym uko\u0144czeniu powr\u00f3ci\u0107 w szeregi szlachty.<\/span><\/p>\n

Kolejna popularna w literaturze teza \u2014 o zacofaniu ekonomicznym szlachty nie zainteresowanej nowoczesnymi metodami gospodarowania \u2014 r\u00f3wnie\u017c zostaje w ksi\u0105\u017cce podwa\u017cona. Okazuje si\u0119, \u017ce to wielkie maj\u0105tki ziemskie by\u0142y miejscem wprowadzania nowoczesnych metod zarz\u0105dzania i gospodarowania. Rosn\u0105ce potrzeby w zakresie wykwalifikowanych kadr administracji zacz\u0119to zaspokaja\u0107 poprzez zatrudnianie uzdolnionych i wysoko wykwalifikowanych zarz\u0105dc\u00f3w, cz\u0119sto nieszlacheckiego pochodzenia. To oni, d\u0105\u017c\u0105c do przed\u0142u\u017cenia anga\u017cu oraz maksymalizacji zysku, wprowadzali w szlacheckich, a szczeg\u00f3lnie wielkomagnackich dobrach nowoczesne techniki zarz\u0105dzania, uprawy roli i hodowli zwierz\u0105t oraz inne nowinki. Co ciekawe \u2014 dotyczy to m.in. wielkich maj\u0105tk\u00f3w ziemskich nale\u017c\u0105cych do polskiej szlachty i magnaterii.<\/span><\/p>\n

Kolejny mit \u2014 dotycz\u0105cy wewn\u0119trznej zwarto\u015bci \u015brodowiska szlacheckiego \u2014 tak\u017ce nie wytrzymuje krytyki. Pomimo wsp\u00f3lnoty idea\u0142\u00f3w \u015brodowiska szlacheckie w poszczeg\u00f3lnych krajach Europy cechowa\u0142a daleko posuni\u0119ta konkurencja pomi\u0119dzy domami (rodami) i jednostkami,\u00a0szczeg\u00f3lnie w wy\u017cszych i \u015brednich warstwach szlachty. Wewn\u0119trzna, \u015bci\u015ble hierarchiczna struktura szlachty by\u0142a w wielu krajach bardzo z\u0142o\u017cona. Wynika\u0142o to zar\u00f3wno z powod\u00f3w formalnych (jak tytu\u0142y arystokratyczne), jak i r\u00f3\u017cnic maj\u0105tkowych. Stopie\u0144 wewn\u0119trznych podzia\u0142\u00f3w szlachty by\u0142 r\u00f3\u017cny w zale\u017cno\u015bci od kraju. Jednocze\u015bnie, istnia\u0142y mechanizmy zapewniaj\u0105ce integralno\u015b\u0107 szlachty. S\u0142u\u017cy\u0142y jej przede wszystkim instytucje patronatu i klientelizmu. By\u0142y to relacje obustronnie korzystne. Arystokraci-patroni mogli liczy\u0107 na zaanga\u017cowanie mas szlacheckich w funkcjonowanie swoich maj\u0105tk\u00f3w, a tak\u017ce ich poparcie w dzia\u0142alno\u015bci politycznej czy podczas lokalnych konflikt\u00f3w zbrojnych. W zamian oferowali protekcj\u0119 w zdobyciu urz\u0119du w wojsku, ko\u015bciele czy na dworze, a tak\u017ce w zawarciu korzystnego ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Na zewn\u0105trz szlachta wyst\u0119powa\u0142a jako monolit.<\/span><\/p>\n

Autorzy podkre\u015blaj\u0105, \u017ce finanse szlachty s\u0105 wci\u0105\u017c niedostatecznie zbadan\u0105 sfer\u0105 jej egzystencji. Istotne znaczenie w gospodarce szlacheckich rod\u00f3w odgrywa\u0142 kredyt. Co ciekawe, jego ocena nie jest jednoznaczna. M\u00f3g\u0142 by\u0107 dowodem zar\u00f3wno k\u0142opot\u00f3w finansowych domu szlacheckiego, jak r\u00f3wnie\u017c jego si\u0142y i zdolno\u015bci kredytowej. Gospodarka XVII-XVIII w. nie zmierza\u0142a do sta\u0142ego wzrostu, czy dochodowych w d\u0142u\u017cszej perspektywie inwestycji, ale g\u0142\u00f3wnie do generowania dochod\u00f3w pozwalaj\u0105cych na sfinansowanie szlacheckiego stylu \u017cycia \u2014 widomego dowodu silnej pozycji i dobrej kondycji rodu.<\/span>
\nIstotne znaczenie mia\u0142 zawsze maj\u0105tek ziemski, ale tak\u017ce protekcja monarchy. Podstaw\u0105 zasobno\u015bci rod\u00f3w hiszpa\u0144skiej i portugalskiej szlachty by\u0142y g\u0142\u00f3wnie nadania Korony.<\/span><\/p>\n

Okazuje si\u0119, \u017ce powszechnie przyjmowana teza o monarchii absolutnej ufundowanej na podporz\u0105dkowaniu sobie przez kr\u00f3la szlachty i arystokracji \u2014 r\u00f3wnie\u017c wymaga krytycznej weryfikacji jako zbyt uproszczona i wypaczaj\u0105ca rzeczywisto\u015b\u0107. Absolutyzm (sama nazwa jest coraz powszechniej krytykowana w literaturze przedmiotu) czerpa\u0142 si\u0142\u0119 i energi\u0119 z pozytywnych relacji mi\u0119dzy monarch\u0105 a szlacht\u0105. Szlachta dba\u0142a o interesy kr\u00f3la na prowincji i sprawowa\u0142a tam w\u0142adz\u0119 w jego imieniu. W zamian mog\u0142a liczy\u0107 na protekcj\u0119 i pomoc. Teza o os\u0142abieniu wp\u0142yw\u00f3w szlachty, kt\u00f3ra by\u0142a konieczn\u0105 przes\u0142ank\u0105 wprowadzenia absolutyzmu wynika z pomylenia rzeczywistego znaczenia faktycznego zjawiska wzrostu udzia\u0142u w aparacie administracyjnym pa\u0144stwa os\u00f3b spoza szlachty. Po pierwsze \u2014 by\u0142o to rezultatem rozrostu tego aparatu i ogromnych potrzeb kadrowych, kt\u00f3re starano si\u0119 zaspokaja\u0107 cz\u0119\u015bciowo nie-szlacht\u0105. Po drugie \u2014 pomimo nasycenia administracji osobami spoza stanu szlacheckiego, szlachta utrzyma\u0142a w swoich r\u0119kach najwy\u017csze i najbardziej presti\u017cowe lub dochodowe stanowiska w administracji.<\/span><\/p>\n

\"\"
Wilhelm Artur von der Greben (1850-1899), pan na Ponarach. Zbiory Muzeum im. J.G. Herdera (w dawnym pa\u0142acu rodu zu Dohna w Mor\u0105gu).<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Tzw. rewolucja militarna XVII\/XVIII w. (zmiana sposobu prowadzenia wojny, zast\u0105pienie ci\u0119\u017ckiej kawalerii lekk\u0105 oraz piechurami, ogromny rozrost armii, koniec instytucji pospolitego ruszenia) pocz\u0105tkowo przynios\u0142a spadek znaczenia militarnego szlachty \u2014 jej tradycyjnej cechy charakterystycznej. Jednak wkr\u00f3tce zasz\u0142y procesy, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142y szlachcie powr\u00f3t na jej tradycyjn\u0105, kierownicz\u0105 pozycj\u0119. Ogromne liczebnie armie potrzebowa\u0142y dow\u00f3dc\u00f3w. Propagandzi\u015bci szlacheccy zadbali o to, aby przekona\u0107 kr\u00f3la, \u017ce szlachta ma wrodzone predyspozycje do tej funkcji. Wkr\u00f3tce uzyskanie stopnia oficerskiego zacz\u0119to uzale\u017cnia\u0107 od wylegitymowania si\u0119 ze szlachectwa, z czasem w formie a\u017c tzw. 16-tki herbowej (genealogii z 4 pokoleniami szlachty-przodk\u00f3w), jak w zakonie malta\u0144skim. Efektem by\u0142y prawie wy\u0142\u0105cznie szlacheckie korpusy oficerskie. Np. w XVIII-wiecznej Portugalii 90% arystokracji s\u0142u\u017cy\u0142o w armii kr\u00f3lewskiej. S\u0142u\u017cba wojskowa by\u0142a dla szlachty przede wszystkim nie drog\u0105 kariery, ale form\u0105 s\u0142u\u017cby kr\u00f3lowi \u2014 jednego z najwa\u017cniejszych obowi\u0105zk\u00f3w szlacheckich. Wkr\u00f3tce sta\u0142a si\u0119 trampolin\u0105 do kariery, bogactwa \u00a0i zaszczyt\u00f3w (dla nie-szlachty by\u0142a przepustk\u0105 do szereg\u00f3w szlacheckich). Kariera wojskowa by\u0142a tak\u017ce wielk\u0105 szans\u0105 dla m\u0142odszych braci w rodzinach szlacheckich. Z my\u015bl\u0105 o nich powo\u0142ywano korpusy kadet\u00f3w (od cadet-ligne<\/em> \u2014 m\u0142odsza linia rodu). Nast\u0105pi\u0142a wt\u00f3rna militaryzacja szlachty, r\u00f3wnie\u017c w sferze estetyki, ubioru, mody, czy w obszarze \u017cycia towarzyskiego. Na portretach szlacheckich coraz cz\u0119\u015bciej wyst\u0119powano w mundurze wojskowym. Wydaje si\u0119, \u017ce w tych procesach mo\u017cna dopatrywa\u0107 si\u0119 genezy oczekiwa\u0144 z zakresu dobrych manier i prezencji stawianych pod adresem wsp\u00f3\u0142czesnych oficer\u00f3w. XVIII wiek to tak\u017ce okres narodzin nowoczesnych szk\u00f3\u0142 wojskowych.<\/span><\/p>\n

W XVII w. \u015bcie\u017ck\u0105 do kariery, ale tak\u017ce \u017ar\u00f3d\u0142em presti\u017cu dla arystokracji by\u0142a dyplomacja. Generowa\u0142a ogromne koszty (wystawne \u017cycie, utrzymywanie siedziby zagranic\u0105, koszty transportu), kt\u00f3re monarcha finansowa\u0142, ale oczekuj\u0105c partycypacji ambasadora (kryterium materialne by\u0142o jednym z najistotniejszych \u00a0przy wyborze kandydata na stanowiska ambasadorskie). Fran\u00e7ois de Calli\u00e8res, autor s\u0142ynnego podr\u0119cznika dla dyplomat\u00f3w stwierdzi\u0142 wprost, \u017ce dyplomata ma si\u0119 legitymowa\u0107 przede wszystkim szlachectwem i \u015bwietn\u0105 genealogi\u0105, a ponadto odpowiednim maj\u0105tkiem.<\/span><\/p>\n

\"\"
Henri d\u2019Harcourt, diuk Harcourt (1654-1718), francuski oficer i dyplomata, marsza\u0142ek Francji. Portret namalowany przez Hyacinthe Rigaud ok 1697 r.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

By\u0107 mo\u017ce z tego powodu \u00a0od oficera oraz ambasadora oczekuje si\u0119 do dzisiaj nienagannych manier i klasy. To spu\u015bcizna czas\u00f3w, kiedy najwy\u017csze funkcje w dyplomacji znajdowa\u0142y si\u0119 w r\u0119kach szlachty. O ile jednak kariera wojskowa przynosi\u0142a z czasem niez\u0142y doch\u00f3d (oraz szans\u0119 na znaczne wzbogacenie si\u0119 w czasie wojny), o tyle s\u0142u\u017cba dyplomatyczna by\u0142a raczej rujnuj\u0105ca ni\u017c dochodowa. Stanowi\u0142a jednak \u017ar\u00f3d\u0142o wyj\u0105tkowego presti\u017cu na skal\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105.<\/span><\/p>\n

Ostatni mit dotyczy dworu kr\u00f3lewskiego, kt\u00f3ry od XVII w. zacz\u0105\u0142 przyci\u0105ga\u0107 szlacht\u0119 odrywaj\u0105c j\u0105 od jej siedzib rodowych, os\u0142abiaj\u0105c tym samym jej pozycj\u0119 oraz odci\u0105gaj\u0105c j\u0105 od tradycyjnych funkcji i wp\u0142yw\u00f3w na rzecz \u2014 jak w przypadku Wersalu Ludwika XIV \u00a0\u2014 ubezw\u0142asnowolnienia w hermetycznym ekosystemie pa\u0142acu zlokalizowanego na uboczu. \u00a0Autorzy obalaj\u0105 tak\u017ce ten popularny stereotyp. Ludwik XIV zmieni\u0142 system rz\u0105dzenia pa\u0144stwem na centralistyczny, zogniskowany wok\u00f3\u0142 stacjonarnego dworu monarszego. Nagle to prowincjusze stali si\u0119 outsiderami i zacz\u0119li traci\u0107 znaczenie polityczne i towarzyskie. Tymczasem szlachta dworska (obecna stale lub cz\u0119sto na dworze kr\u00f3lewskim) wesz\u0142a w sk\u0142ad oficjalnych organ\u00f3w i urz\u0119d\u00f3w oraz nieoficjalnych gremi\u00f3w wywieraj\u0105cych istotny wp\u0142yw na polityk\u0119 centraln\u0105 pa\u0144stw. By\u0142 to wi\u0119c raczej awans ni\u017c degradacja. Wyj\u0105tek stanowi\u0142a tylko Rzeczpospolita \u2014 gdzie ub\u00f3stwo korony nie pozwoli\u0142o na stworzenie nowoczesnego dworu kr\u00f3lewskiego. Powstawa\u0142y jednak liczne, bajecznie zamo\u017cne dwory magnackie b\u0119d\u0105ce swoistymi namiastkami dworu kr\u00f3lewskiego.<\/span><\/p>\n

Dw\u00f3r (kr\u00f3lewski) wspiera\u0142 kultur\u0119 i sztuk\u0119, by\u0142 siedzib\u0105 najwy\u017cszych s\u0105d\u00f3w dla szlachty (sprawy maj\u0105tkowe i spadkowe), a tak\u017ce gie\u0142d\u0105 matrymonialn\u0105. Szlachta przestaje by\u0107 prowincjonalna, zaczyna by\u0107 bardziej krajowa, a nawet mi\u0119dzynarodowa. Pojawiaj\u0105 si\u0119 coraz liczniejsze ma\u0142\u017ce\u0144stwa pomi\u0119dzy szlacht\u0105 z r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w (XVIII w.). Nie jest prawd\u0105, \u017ce dw\u00f3r kr\u00f3lewski odrywa\u0142 szlacht\u0119 od ziemi. Kr\u00f3l zazwyczaj pozwala\u0142 na d\u0142u\u017csze pobyty poza dworem (przez mniejsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 roku) aby szlachcic, czy magnat m\u00f3g\u0142 utrzymywa\u0107 wi\u0119zi i poprawne relacje ze swoimi poddanymi. Urz\u0119dy i stanowiska na dworze by\u0142y cz\u0119sto rotacyjne \u2014 z tych samych powod\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Silna, wp\u0142ywowa i budowana przez stulecia pozycja spo\u0142eczna, ekonomiczna i polityczna szlachty sprawi\u0142y, \u017ce pomimo pojawienia si\u0119 na prze\u0142omie XVIII i XIX w. powa\u017cnych zagro\u017ce\u0144 dla jej istnienia by\u0142a w stanie strzec swojej dominuj\u0105cej pozycji spo\u0142ecznej jeszcze przez wiele lat.\u00a0Te szkodliwe dla szlachty zjawiska to\u00a0m.in. ideologia o\u015bwieceniowa na czele z egalitaryzmem i likwidacj\u0105 przywilej\u00f3w rodowych, rewolucja mieszcza\u0144ska we Francji czy rewolucja przemys\u0142owa w Anglii. Opisane w ksi\u0105\u017cce (i streszczone szcz\u0105tkowo tutaj) zjawiska, tendencje, ruchy i decyzje pozwoli\u0142y szlachcie d\u0142u\u017cej utrzyma\u0107 si\u0119 na pozycji lidera spo\u0142ecznego. By\u0142o to konsekwencj\u0105 z\u0142o\u017conych proced\u00f3w i zjawisk, kt\u00f3re zosta\u0142y zaprezentowane w omawianej pozycji w o wiele bardziej szczeg\u00f3\u0142owy spos\u00f3b.<\/span><\/p>\n

Z przekonaniem polecam lektur\u0119 ksi\u0105\u017cki.<\/span><\/p>\n

[The European Nobilities in the Seventeenth and Eighteenth Centuries. Volume I: Western and Southern Europe; Volume II: Northern, Central and Eastern Europe, Edited by H.M.Scott, Palgrave Macmillan 2007]<\/strong><\/span><\/p>\n

[w nag\u0142\u00f3wku obraz Jana Baptysty Charpentiera starszego, Rodzina Diuka de Penthi\u00e8vre, ok. 1768, [Public domain]].<\/em><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

  Pod koniec zesz\u0142ego roku wpad\u0142a w moje r\u0119ce ksi\u0105\u017cka, a w\u0142a\u015bciwie dwie ksi\u0105\u017cki (bo wydawnictwo jest dwutomowe) po\u015bwi\u0119cone, jak stanowi tytu\u0142: europejskim szlachtom w XVII i XVIII wieku (oba tomy pod redakcj\u0105 Hamisha Marshalla Scotta, profesora historii mi\u0119dzynarodowej na Uniwersytecie St. Andrews w Szkocji). Tom pierwszy sk\u0142ada si\u0119 z 8 artyku\u0142\u00f3w naukowych po\u015bwi\u0119conych szlachcie … Continue reading ARMARIA POLECA: “The European Nobilities in the Seventeenth and Eighteenth Centuries”<\/span> →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":328,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[136,24],"tags":[104,109,115,112,103,99,73,105,111,114,110,100,106,102,108,25,107,101,113],"class_list":["post-315","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-recenzje","category-szlachta","tag-anglia","tag-arystokracja","tag-dwor-krolewski","tag-dyplomacja","tag-edmund-burke","tag-europa","tag-francja","tag-hiszpania","tag-klientelizm","tag-ludwik-xiv","tag-magnateria","tag-niderlandy","tag-portugalia","tag-prusy","tag-rosja","tag-szlachta","tag-szwecja","tag-wenecja","tag-wersal"],"yoast_head":"\nARMARIA POLECA: "The European Nobilities in the Seventeenth and Eighteenth Centuries" - ARMARIA<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/armaria.info\/?p=315\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"ARMARIA POLECA: "The European Nobilities in the Seventeenth and Eighteenth Centuries" - ARMARIA\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"  Pod koniec zesz\u0142ego roku wpad\u0142a w moje r\u0119ce ksi\u0105\u017cka, a w\u0142a\u015bciwie dwie ksi\u0105\u017cki (bo wydawnictwo jest dwutomowe) po\u015bwi\u0119cone, jak stanowi tytu\u0142: europejskim szlachtom w XVII i XVIII wieku (oba tomy pod redakcj\u0105 Hamisha Marshalla Scotta, profesora historii mi\u0119dzynarodowej na Uniwersytecie St. Andrews w Szkocji). Tom pierwszy sk\u0142ada si\u0119 z 8 artyku\u0142\u00f3w naukowych po\u015bwi\u0119conych szlachcie … Continue reading ARMARIA POLECA: “The European Nobilities in the Seventeenth and Eighteenth Centuries” →\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/armaria.info\/?p=315\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"ARMARIA\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2020-01-22T13:52:29+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2020-04-20T11:59:22+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/armaria.info\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/The_Family_of_the_Duke_of_Penthi\u00e8vre.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"956\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"640\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Marcin Wiszowaty\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Marcin Wiszowaty\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"15 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/armaria.info\/?p=315\",\"url\":\"https:\/\/armaria.info\/?p=315\",\"name\":\"ARMARIA POLECA: \\\"The European Nobilities in the Seventeenth and Eighteenth Centuries\\\" - ARMARIA\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"http:\/\/armaria.info\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/armaria.info\/?p=315#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/armaria.info\/?p=315#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/armaria.info\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/The_Family_of_the_Duke_of_Penthi\u00e8vre.jpg\",\"datePublished\":\"2020-01-22T13:52:29+00:00\",\"dateModified\":\"2020-04-20T11:59:22+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"http:\/\/armaria.info\/#\/schema\/person\/ae7b9d741dab2c5f1e91f7ce49198e53\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/armaria.info\/?p=315#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/armaria.info\/?p=315\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/armaria.info\/?p=315#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/armaria.info\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/The_Family_of_the_Duke_of_Penthi\u00e8vre.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/armaria.info\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/The_Family_of_the_Duke_of_Penthi\u00e8vre.jpg\",\"width\":956,\"height\":640},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/armaria.info\/?p=315#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"http:\/\/armaria.info\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"ARMARIA POLECA: “The European Nobilities in the Seventeenth and Eighteenth Centuries”\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"http:\/\/armaria.info\/#website\",\"url\":\"http:\/\/armaria.info\/\",\"name\":\"ARMARIA\",\"description\":\"SZTUKA HERALDYKA MONARCHIA ETYKIETA SZLACHTA CEREMONIA\u0141 (con. MMXVIII)\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"http:\/\/armaria.info\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"http:\/\/armaria.info\/#\/schema\/person\/ae7b9d741dab2c5f1e91f7ce49198e53\",\"name\":\"Marcin Wiszowaty\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"http:\/\/armaria.info\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/8f2327c047070c019a40162796e468c7?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/8f2327c047070c019a40162796e468c7?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Marcin Wiszowaty\"},\"url\":\"https:\/\/armaria.info\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"ARMARIA POLECA: \"The European Nobilities in the Seventeenth and Eighteenth Centuries\" - ARMARIA","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/armaria.info\/?p=315","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"ARMARIA POLECA: \"The European Nobilities in the Seventeenth and Eighteenth Centuries\" - ARMARIA","og_description":"  Pod koniec zesz\u0142ego roku wpad\u0142a w moje r\u0119ce ksi\u0105\u017cka, a w\u0142a\u015bciwie dwie ksi\u0105\u017cki (bo wydawnictwo jest dwutomowe) po\u015bwi\u0119cone, jak stanowi tytu\u0142: europejskim szlachtom w XVII i XVIII wieku (oba tomy pod redakcj\u0105 Hamisha Marshalla Scotta, profesora historii mi\u0119dzynarodowej na Uniwersytecie St. Andrews w Szkocji). Tom pierwszy sk\u0142ada si\u0119 z 8 artyku\u0142\u00f3w naukowych po\u015bwi\u0119conych szlachcie … Continue reading ARMARIA POLECA: “The European Nobilities in the Seventeenth and Eighteenth Centuries” →","og_url":"https:\/\/armaria.info\/?p=315","og_site_name":"ARMARIA","article_published_time":"2020-01-22T13:52:29+00:00","article_modified_time":"2020-04-20T11:59:22+00:00","og_image":[{"width":956,"height":640,"url":"https:\/\/armaria.info\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/The_Family_of_the_Duke_of_Penthi\u00e8vre.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Marcin Wiszowaty","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"Marcin Wiszowaty","Est. reading time":"15 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/armaria.info\/?p=315","url":"https:\/\/armaria.info\/?p=315","name":"ARMARIA POLECA: \"The European Nobilities in the Seventeenth and Eighteenth Centuries\" - ARMARIA","isPartOf":{"@id":"http:\/\/armaria.info\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/armaria.info\/?p=315#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/armaria.info\/?p=315#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/armaria.info\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/The_Family_of_the_Duke_of_Penthi\u00e8vre.jpg","datePublished":"2020-01-22T13:52:29+00:00","dateModified":"2020-04-20T11:59:22+00:00","author":{"@id":"http:\/\/armaria.info\/#\/schema\/person\/ae7b9d741dab2c5f1e91f7ce49198e53"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/armaria.info\/?p=315#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/armaria.info\/?p=315"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/armaria.info\/?p=315#primaryimage","url":"https:\/\/armaria.info\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/The_Family_of_the_Duke_of_Penthi\u00e8vre.jpg","contentUrl":"https:\/\/armaria.info\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/The_Family_of_the_Duke_of_Penthi\u00e8vre.jpg","width":956,"height":640},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/armaria.info\/?p=315#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"http:\/\/armaria.info\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"ARMARIA POLECA: “The European Nobilities in the Seventeenth and Eighteenth Centuries”"}]},{"@type":"WebSite","@id":"http:\/\/armaria.info\/#website","url":"http:\/\/armaria.info\/","name":"ARMARIA","description":"SZTUKA HERALDYKA MONARCHIA ETYKIETA SZLACHTA CEREMONIA\u0141 (con. MMXVIII)","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"http:\/\/armaria.info\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"http:\/\/armaria.info\/#\/schema\/person\/ae7b9d741dab2c5f1e91f7ce49198e53","name":"Marcin Wiszowaty","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"http:\/\/armaria.info\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/8f2327c047070c019a40162796e468c7?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/8f2327c047070c019a40162796e468c7?s=96&d=mm&r=g","caption":"Marcin Wiszowaty"},"url":"https:\/\/armaria.info\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/315","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=315"}],"version-history":[{"count":17,"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/315\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":347,"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/315\/revisions\/347"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/328"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=315"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=315"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=315"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}