{"id":1510,"date":"2023-08-10T16:00:15","date_gmt":"2023-08-10T16:00:15","guid":{"rendered":"http:\/\/armaria.info\/?p=1510"},"modified":"2024-02-02T11:00:23","modified_gmt":"2024-02-02T11:00:23","slug":"zagadki-zrekonstruowanych-herbow-na-dworcu-glownym-w-gdansku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/armaria.info\/?p=1510","title":{"rendered":"ZAGADKA ZREKONSTRUOWANYCH HERB\u00d3W NA DWORCU G\u0141\u00d3WNYM W GDA\u0143SKU"},"content":{"rendered":"[Przeczytanie tekstu zajmie: <\/span> 8<\/span> minut(y)] <\/span><\/span>

Wszyscy chwal\u0105 nowy-stary wygl\u0105d Dworca G\u0142\u00f3wnego w Gda\u0144sku, kt\u00f3ry po kilku latach, po raz pierwszy od II wojny \u015bwiatowej w pe\u0142ni odzyska\u0142 pierwotny wygl\u0105d, cz\u0119\u015bciowo tw\u00f3rczo zrekonstruowany. O tym, co si\u0119 zmieni\u0142o i co powr\u00f3ci\u0142o mo\u017cna przeczyta\u0107 w licznych doniesieniach medialnych.<\/span><\/p>\n

W tych doniesieniach rzadko pojawia si\u0119 wzmianka o odtworzeniu o\u015bmiu kartuszy z herbami miast \u00f3wczesnych Prus Zachodnich. \u017baden materia\u0142 prasowy nie informuje jakie herby zrekonstruowano, co w nich jest ciekawego i jaki “program heraldyczny” tworz\u0105.<\/span><\/p>\n

\"\"
Hall g\u0142\u00f3wny Dworca G\u0142\u00f3wnego PKP w Gda\u0144sku, sierpie\u0144 2023 r. Na gzymsie widoczne odtworzone kartusze z herbami miast Prus Zachodnich.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

<\/span><\/p>\n

\"\"
Hall g\u0142\u00f3wny Dworca G\u0142\u00f3wnego PKP w Gda\u0144sku, lata 2000. Stan sprzed remontu zako\u0144czonym w 2023 r.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Hall g\u0142\u00f3wny Dworca G\u0142\u00f3wnego PKP w Gda\u0144sku, stan po 1945 r.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Pojecha\u0142em z ciekawo\u015bci obejrze\u0107 te herby i dziel\u0119 si\u0119 efektami mojego ma\u0142ego dochodzenia.<\/span><\/p>\n

Herb\u00f3w jest osiem. Stylistyka – jak na wysokie niemieckie standardy – raczej przeci\u0119tna, ale poniewa\u017c s\u0105 to herby odtwarzane, a nie orygina\u0142y, nie spos\u00f3b ustali\u0107 jaka by\u0142a stylistyka oryginalna. Nie wiadomo czy rozwa\u017cano skorzystanie z us\u0142ug niemieckich heraldyk\u00f3w tej miary co genialny Otto Hupp (1859-1949) – autor wsp\u00f3\u0142czesnych herb\u00f3w Koszalina i Miastka. Z pewno\u015bci\u0105 herby jego autorstwa, \u015bwietne pod wzgl\u0119dem heraldyki i estetyki robi\u0142yby du\u017ce wra\u017cenie. Zastanawia r\u00f3wnie\u017c zastosowana stylistyka, kt\u00f3r\u0105 w \u015bwietle zasad heraldyki nale\u017ca\u0142oby uzna\u0107 za b\u0142\u0105d. Korona miejska, czyli tzw. corona muralis<\/em>, stylizowana na fragment muru miejskiego, to w\u0142a\u015bciwy zamiennik korony szlacheckiej lub mieszcza\u0144skiego zawoju k\u0142adzionych na tarczy herb\u00f3w odpowiednio – szlacheckich i mieszcza\u0144skich. Prawid\u0142owo powinno si\u0119 j\u0105 po\u0142o\u017cy\u0107 na tarczy, a nie jak na Dworcu – w tarczy, jakby stanowi\u0142y dodatkowe god\u0142o. Efekt wygl\u0105da szczeg\u00f3lnie dziwacznie w herbie Gda\u0144ska, kt\u00f3ry ju\u017c posiada koron\u0119 jako rezultat historycznego udostojnienia herbu przez kr\u00f3la Kazimierza Jagiello\u0144czyka oraz symboliczne ukazanie zwyci\u0119stwa Korony Polskiej nad zakonem krzy\u017cackim. Zabieg ten sprawi\u0142, \u017ce w herbie Gda\u0144ska s\u0105 dwie korony. S\u0105 herby miast, kt\u00f3re uzyska\u0142y prawo do stosowania specjalnej, szczeg\u00f3lnej co do wygl\u0105du korony, np. korony cesarskiej. Notabene, nie znalaz\u0142em w ikonografii ani jednego wizerunku herbu Gda\u0144ska z corona muralis<\/em>. Widocznie nie stosowano jej przy ukazywaniu herbu miasta. Tym dziwniejszy by\u0142 pomys\u0142 autora herb\u00f3w z Dworca, aby u\u017cy\u0107 jej, a ponadto umiejscowi\u0107 nieprawid\u0142owo w tarczach herbowych.<\/span><\/p>\n

Przy niskim od dekad poziomie polskiej heraldyki miejskiej (i nie tylko miejskiej) to co zobaczymy na Dworcu G\u0142\u00f3wnym w Gda\u0144sku i tak nie wygl\u0105da \u017ale.<\/span>
\nR\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy jako\u015bci\u0105 i estetyk\u0105 herb\u00f3w polskich i niemieckich dobrze ilustruje zestawienie herbu Szczecinka (niem. Neustettin) <\/em>– w wersji Otto Huppa z lat 20. XX w. oraz w wersji ustanowionej w 1990 r. (z kardynalnym heraldycznym b\u0142\u0119dem, o kt\u00f3rym mowa w podpisie).<\/span><\/p>\n

\"\"
Herb Szczecinka (Neustettin) w \u015bwietnej, \u015bredniowiecznej, neogotyckiej stylistyce heraldycznej. Inicja\u0142y pod tarcz\u0105 nie pozostawiaj\u0105 w\u0105tpliwo\u015bci co do autorstwa: O[tto] H[upp]. Lata 20. XX w.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Herb Szczecinka w wersji obowi\u0105zuj\u0105cej obecnie, przyj\u0119tej w 1990 r. przez w\u0142adze miejskie. Gryf wypu\u015bci\u0142 z \u0142ap ryb\u0119, kt\u00f3ra przybra\u0142a monstrualne wymiary, a do tego po\u0142o\u017cono srebrne god\u0142o na z\u0142otym tle, co jest (k\u0142adzenie tzw. metalu na metalu) jednym z podstawowych b\u0142\u0119d\u00f3w w heraldyce. O niuansach, jak spos\u00f3b wype\u0142nienia tarczy god\u0142em – nie warto wspomina\u0107.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Najbardziej zaskoczy\u0142 mnie tzw. program heraldyczny herb\u00f3w z Dworca G\u0142\u00f3wnego. Ten termin oznacza w heraldyce ide\u0119 przewodni\u0105, kt\u00f3ra leg\u0142a u podstaw doboru konkretnego zestawu herb\u00f3w ukazanych wsp\u00f3lnie. Istotny jest zar\u00f3wno zestaw, jak i spos\u00f3b u\u0142o\u017cenia. W przypadku herb\u00f3w z Dworca – ciekawe s\u0105 zar\u00f3wno miasta uwzgl\u0119dnione jak i nieuwzgl\u0119dnione.<\/span><\/p>\n

Na Dworcu G\u0142\u00f3wnym w Gda\u0144sku zobaczymy (wyliczaj\u0105c od lewej strony, patrz\u0105c od wej\u015bcia) odtworzone kartusze herbowe z herbami: Gda\u0144ska, Kwidzyna, L\u0119borka, Szczecinka, Chojnic, Tczewa, S\u0142upska i Ko\u015bcierzyny.<\/span><\/p>\n

\"\" \"\" \"\" \"\" \"\" \"\" \"\"<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

Herb Szczecinka, przedstawiono w pierwotnej formie, innej ni\u017c obowi\u0105zuj\u0105ca dzisiaj.<\/span><\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c forma herbu Chojnic mo\u017ce zaskoczy\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnych mieszka\u0144c\u00f3w tego miasta. Co ciekawe, jest to jedna z dw\u00f3ch funkcjonuj\u0105cych w historii form. Wersja najstarsza, pochodz\u0105ca z czas\u00f3w krzy\u017cackich, zosta\u0142a potem potwierdzona oficjalnie w 1937 r. przez Ministerstwo Spraw Wewn\u0119trznych RP. Przedstawia: “w polu srebrnym czarn\u0105 g\u0142ow\u0119 tura ze z\u0142otymi rogami i z\u0142otym pier\u015bcieniem w nozdrzach, mi\u0119dzy rogami czerwona r\u00f3\u017ca na zielonej \u0142odydze, \u0142odyga z dwoma zielonymi listkami\u201d (Monitor Polski nr 130 z 10 czerwca 1937 r.).<\/span><\/p>\n

\"\"
Najstarszy wizerunek herbu Chojnic z piecz\u0119ci miasta, kt\u00f3rej odcisk widnieje na dokumencie z 1408 r.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

W \u017ar\u00f3d\u0142ach historycznych z okresu staropolskiego znajdujemy jednak inn\u0105 wersj\u0119 herbu Chojnic. Mi\u0119dzy rogami tura zamiast r\u00f3\u017cy na \u0142odydze z listkami widzimy cztery krzy\u017cyki. Zgodnie z tradycj\u0105, krzy\u017cyki te symbolizowa\u0142y 4 miasta powiatu cz\u0142uchowskiego, kt\u00f3rych interesy Chojnice reprezentowa\u0142y w sejmiku generalnym Prus Kr\u00f3lewskich (w\u015br\u00f3d nich znalaz\u0142y si\u0119 zapewne Cz\u0142uch\u00f3w i Tuchola).<\/span><\/p>\n

\"\"
Herb Chojnic z piecz\u0119ci XVI-wiecznej. Wyra\u017anie wida\u0107, \u017ce mi\u0119dzy rogami tura nie ma ju\u017c r\u00f3\u017cy na \u0142odydze z listkami, ale cztery krzy\u017cyki, kt\u00f3re z czasem przerodzi\u0142y si\u0119 w gwiazdki.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Na Dworcu G\u0142\u00f3wnym widzimy w\u0142a\u015bni t\u0119, funkcjonuj\u0105c\u0105 w zaborze pruskim wersj\u0119 herbu Chojnic, nieco zmodyfikowan\u0105, bo krzy\u017cyki zosta\u0142y zast\u0105pione przez gwiazdki (lub to zmiana, kt\u00f3ra wynika z b\u0142\u0119dnego odczytania fotografii podczas rekonstrukcji?).<\/span><\/p>\n

Ostatnia zagadka to uk\u0142ad herb\u00f3w. Dlaczego u\u0142o\u017cono je w takiej w\u0142a\u015bnie kolejno\u015bci?<\/span><\/p>\n\n\n\n\n\n\n
Szczecinek<\/span>
\nNeustettin<\/i><\/span><\/td>\n		Chojnice<\/span>
\nKonitz<\/em><\/span><\/td>\n<\/tr>\n
L\u0119bork<\/span>
\nLauenburg<\/em><\/span><\/td>\n		Tczew<\/span>
\nDirschau<\/i>,<\/span><\/td>\n<\/tr>\n
Kwidzyn<\/span>
\nMarienwerder<\/i><\/span><\/td>\n		S\u0142upsk<\/span>
\nStolp<\/em><\/span><\/td>\n<\/tr>\n
Gda\u0144sk<\/span>
\nDanzig<\/em><\/span><\/td>\n		Ko\u015bcierzyna<\/span>
\nBerent<\/em><\/span><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Na pewno nie mamy tu do czynienia z uk\u0142adem alfabetycznym, ani w porz\u0105dku nazw polskich, ani niemieckich.<\/span><\/p>\n

Poszukuj\u0105c odpowiedzi, sprawdzi\u0142em program heraldyczny na fasadzie dawnego budynku Banku Rzeszy, dzisiaj Narodowego Banku Polskiego przy ul. Okopowej 1 w Gda\u0144sku, znajduj\u0105cego si\u0119 oko\u0142o 12 minut pieszo od Dworca G\u0142\u00f3wnego. Budynek istnia\u0142 ju\u017c w momencie budowy Dworca. Tamtejsze herby miejskie tworz\u0105 jednak zupe\u0142nie inny zestaw:<\/span><\/p>\n\n\n\n\n\n
\"\"<\/span><\/td>\n\"\"<\/span><\/td>\n<\/tr>\n
\"\"<\/span><\/td>\n\"\"<\/span><\/td>\n<\/tr>\n
\"\"<\/span><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Herby na fasadzie dawnej siedziby oddzia\u0142u Banku Rzeszy w Gda\u0144sku (1906 r.). Dzisiaj: siedziba Narodowego Banku Polskiego<\/span><\/p>\n

Jak widzimy s\u0105 to herby kolejno: Kwidzyna, Elbl\u0105ga, Starogardu Gda\u0144skiego, Tczewa i Torunia. Tutaj zagadka okaza\u0142a si\u0119 do\u015b\u0107 \u0142atwa. Herby ukazane na siedzibie Banku Rzeszy w Gda\u0144sku symbolizuj\u0105 miasta regionu, w kt\u00f3rych tak\u017ce znalaz\u0142y si\u0119 oddzia\u0142y Reichsbanku.<\/span><\/p>\n

To odkrycie naprowadzi\u0142o mnie na inny trop. Skoro program heraldyczny na fasadzie banku jest wyra\u017anie i \u015bwiadomie “bankowy”, w przypadku Dworca – mo\u017ce to by\u0107 program dworcowo-kolejowy?<\/span><\/p>\n

Sprawdzi\u0142em i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce w 1895 r. dosz\u0142o do powa\u017cnej reformy struktury kolei pruskich. Utworzono now\u0105 Kr\u00f3lewsk\u0105 Dyrekcj\u0119 Kolejow\u0105 w Gda\u0144sku (K\u00f6nigliche Eisenbahndirektion zu Danzig<\/em>)<\/span>. Jej siedzib\u0105 by\u0142 zbudowany w\u00a0 latach 1911-1914 r. w stylu neobaroku wilhelmi\u0144skiego reprezentacyjny budynek w formie pa\u0142\u0105cowej, istniej\u0105cy do dzisiaj. Notabene, po 1919 r. zarz\u0105d nad kolej\u0105 w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku przej\u0119\u0142a Rzeczpospolita Polska, wobec czego budynek ju\u017c 5 lat od budowy trafi\u0142 w polskie r\u0119ce. Warto doda\u0107 na marginesie, \u017ce pi\u0119kny i przestronny budynek s\u0142u\u017cy\u0142 potrzebom ca\u0142ej Polonii w Gda\u0144sku. W reprezentacyjnych wn\u0119trzach urz\u0105dzano spotkania kulturalno-towarzyskie, a tak\u017ce tradycyjne bale (zachowa\u0142y si\u0119 zaproszenia na bale organizowane przez polskie korporacje akademickie w Gda\u0144sku).<\/span><\/span><\/p>\n

W\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 miejscowa Kr\u00f3lewskiej Dyrekcji Kolejowej w Gda\u0144sku obejmowa\u0142a trasy, na kt\u00f3rych znajdowa\u0142y si\u0119 wszystkie miasta, kt\u00f3rych herby wyobra\u017cono na Dworcu w Gda\u0144sku. Wszystkie te i jeszcze wi\u0119cej, a wi\u0119c dlaczego akurat te miasta zosta\u0142y specjalnie docenione przez autor\u00f3w wystroju Dworca?<\/span><\/span><\/p>\n

Pomy\u015bla\u0142em, skoro herby ukazano w budynku nowo-wybudowanego dworca – aby sprawdzi\u0107 daty budowy dworc\u00f3w w tych miastach,, kt\u00f3rych herby wyobra\u017cono w hallu g\u0142\u00f3wnym Dworca G\u0142\u00f3wnego w Gda\u0144sku. Oto wyniki:<\/span><\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
Gda\u0144sk<\/span><\/td>\n1900 r.<\/span><\/td>\n<\/tr>\n
Kwidzyn<\/span><\/td>\n1883 r., nowy: 1901 r.<\/span><\/td>\n<\/tr>\n
L\u0119bork<\/span><\/td>\n1870 r. ?<\/span><\/td>\n<\/tr>\n
Szczecinek<\/span><\/td>\n1878 r., nowy: 1904-1905 r.<\/span><\/td>\n<\/tr>\n
Chojnice<\/span><\/td>\n1871 r.<\/span><\/td>\n<\/tr>\n
Tczew<\/span><\/td>\n1853 r. (nieistniej\u0105cy dzisiaj)<\/span><\/td>\n<\/tr>\n
S\u0142upsk<\/span><\/td>\n1878 r.<\/span><\/td>\n<\/tr>\n
Ko\u015bcierzyna<\/span><\/td>\n1890 r.<\/span><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

W momencie budowy Dworca G\u0142\u00f3wnego w Gda\u0144sku, wszystkie miasta, kt\u00f3rych herby wyobra\u017cono w jego hallu g\u0142\u00f3wnym mia\u0142y ju\u017c swoje dworce. Dwa miasta doczeka\u0142y si\u0119 wkr\u00f3tce rozbudowy swoich dworc\u00f3w. Trop dworcowy nie jest wi\u0119c dobry.<\/span><\/p>\n

Poszukuj\u0105c dat budowy dworc\u00f3w, odkry\u0142em, \u017ce wszystkie miasta uwiecznione na dworcu g\u0142\u00f3wnym w Gda\u0144sku, by\u0142y w pruskim systemie kolejowym tzw. stacjami w\u0119z\u0142owymi. Zgodnie z definicj\u0105 stacja w\u0119z\u0142owa to taki rodzaj\u00a0stacji kolejowej, z kt\u00f3rej wybiegaj\u0105 co najmniej trzy\u00a0szlaki kolejowe, czyli mo\u017cliwy jest wyjazd w co najmniej trzech kierunkach. <\/sup>Na stacji w\u0119z\u0142owej \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 przynajmniej dwie\u00a0linie kolejowe, a wi\u0119c zbiegaj\u0105 si\u0119 szlaki z co najmniej trzech kierunk\u00f3w..<\/span><\/p>\n

A sk\u0105d wzi\u0105\u0142 si\u0119 taki, a nie inny uk\u0142ad i kolejno\u015b\u0107 herb\u00f3w? Po zestawieniu uk\u0142adu miast w hallu i przeniesieniu ich na dzisiejsz\u0105 map\u0119 drogow\u0105 (a nie \u00f3wczesn\u0105 kolejow\u0105) ukazuje si\u0119 uk\u0142ad bardzo podobny do uk\u0142adu w hallu Dworca – tworz\u0105 co\u015b na kszta\u0142t okr\u0119gu:<\/span><\/p>\n

\"\"
\u017ar\u00f3d\u0142o: Google Maps<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Kiedy naniesiemy przybli\u017cone trasy g\u0142\u00f3wnych linii kolejowych Kr\u00f3lewskich Kolei w Gda\u0144sku mapa wygl\u0105da jeszcze ciekawiej:<\/span><\/p>\n

\"\"
\u017ar\u00f3d\u0142o: Google Maps<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Na tym wykresie (i w\u015br\u00f3d herb\u00f3w) mo\u017ce zastanawia\u0107 Ko\u015bcierzyna, kt\u00f3ra znajduje si\u0119 wewn\u0119trz okr\u0119gu. Przez chwil\u0119 zastanawia\u0142em si\u0119 czy podczas rekonstrukcji herb\u00f3w nie pomylono si\u0119 odtwarzaj\u0105c herb Ko\u015bcierzyny zamiast do\u015b\u0107 podobnego herbu Barwic – miasteczka po\u0142o\u017conego przy jednej z tras Kr\u00f3lewskiej Kolei – Bia\u0142ogard-Dzia\u0142dowo, kt\u00f3rego stacja kolejowa r\u00f3wnie\u017c powsta\u0142a w drugiej po\u0142owie XIX w.<\/span><\/p>\n\n\n\n\n
\"\"<\/span><\/td>\n\"\"<\/span><\/td>\n<\/tr>\n
Herb Ko\u015bcierzyny<\/span><\/td>\nHerb Barwic<\/span><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Ostatecznie uzna\u0142em, \u017ce r\u00f3\u017cnica w wizerunku herbowym jest dostrzegalna i artysta odtwarzaj\u0105cy herby raczej nie da\u0142by si\u0119 zwie\u015b\u0107. Ponadto, w przeciwie\u0144stwie do ma\u0142ej (i nieistniej\u0105cej ju\u017c) stacji w Barwicach, Ko\u015bcierzyna by\u0142a w czasach pruskich wa\u017cn\u0105 stacj\u0105 dojazdow\u0105 umo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 dotarcie okolicznej ludno\u015bci bezpo\u015brednio do S\u0142upska lub Gda\u0144ska, a stamt\u0105d do dalszych zak\u0105tk\u00f3w pa\u0144stwa i Europy.<\/span><\/p>\n

Zagadka wydaje si\u0119 wi\u0119c rozwi\u0105zana. Dla zupe\u0142nej pewno\u015bci, \u017ce moja hipoteza jest prawdziwa powinna jeszcze zosta\u0107 zweryfikowana w oparciu o archiwalia – je\u017celi przetrwa\u0142y, na czele z. dokumentacj\u0105 techniczn\u0105 budynku. Je\u017celi si\u0119 potwierdzi, to nale\u017cy uzna\u0107, \u017ce hall g\u0142\u00f3wny Dworca G\u0142\u00f3wnego w Gda\u0144sku jest symboliczn\u0105 ilustracj\u0105 \u00f3wczesnej sieci g\u0142\u00f3wnych po\u0142\u0105cze\u0144 Kr\u00f3lewskich Kolei w ich cz\u0119\u015bci podlegaj\u0105cej Dyrekcji w Gda\u0144sku. Program heraldyczny zosta\u0142 oparty na herbach najwa\u017cniejszych stacji, czyli stacji w\u0119z\u0142owych.<\/span><\/p>\n

Trzeba przyzna\u0107, \u017ce to \u015bwietne i b\u0142yskotliwe dope\u0142nienie wystroju budynku. Dzisiaj ma ju\u017c wy\u0142\u0105cznie historyczny charakter, ale stanowi ciekawy zabytek zar\u00f3wno heraldyki miejskiej, jak r\u00f3wnie\u017c pomnik kompleksowego projektowania budynk\u00f3w u\u017cyteczno\u015bci publicznej – nie do\u015b\u0107, \u017ce efektownych i po prostu \u0142adnych, to na dodatek z inteligentnym przes\u0142aniem. Uk\u0142ad herb\u00f3w w hallu Dworca by\u0142 przejawem dumy pa\u0144stwa pruskiego z efekt\u00f3w szerokich inwestycji w rozbudow\u0119 sieci kolejowej, kt\u00f3ra szczeg\u00f3lnie na prze\u0142omie XIX i XX w. by\u0142a krwiobiegiem infrastrukturalnym ka\u017cdego pa\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142a wykorzystane:<\/strong><\/span><\/p>\n