{"id":1439,"date":"2023-02-09T17:25:46","date_gmt":"2023-02-09T17:25:46","guid":{"rendered":"http:\/\/armaria.info\/?p=1439"},"modified":"2026-05-01T09:31:17","modified_gmt":"2026-05-01T09:31:17","slug":"armaria-poleca-by-dwor-nie-ma-dworu-reforma-rolna-w-polsce","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/armaria.info\/?p=1439","title":{"rendered":"ARMARIA POLECA: “BY\u0141 DW\u00d3R, NIE MA DWORU. REFORMA ROLNA W POLSCE”"},"content":{"rendered":"[Przeczytanie tekstu zajmie: <\/span> 18<\/span> minut(y)] <\/span><\/span>

Gdyby nie og\u0142oszenie w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych, reklamuj\u0105ce spotkanie autorskie, nie wiedzia\u0142bym, \u017ce taka praca w og\u00f3le powsta\u0142a. Szcz\u0119\u015bliwie dla os\u00f3b spoza Warszawy, spotkanie z autork\u0105 odby\u0142o si\u0119 w formule zdalnej. Frekwencja by\u0142a zaskakuj\u0105co du\u017ca jak na tak niepopularny dzisiaj temat. Nie podejrzewa\u0142em, \u017ce a\u017c tyle os\u00f3b interesuje reforma rolna. Natychmiast po zako\u0144czeniu spotkania zam\u00f3wi\u0142em ksi\u0105\u017ck\u0119 w wydawnictwie i wkr\u00f3tce trafi\u0142a do moich r\u0105k.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Informacja, \u017ce mamy do czynienia z blisko 400-stronicow\u0105 prac\u0105 naukow\u0105, bez \u017cadnych ilustracji, napisan\u0105 przez p. dr Ann\u0119 Wylega\u0142\u0119 z Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie mo\u017ce raczej zniech\u0119ci\u0107 ni\u017c zach\u0119ci\u0107 wielu czytelnik\u00f3w do si\u0119gni\u0119cia po ksi\u0105\u017ck\u0119. Dlatego stwierdzi\u0142em, \u017ce chocia\u017c w mi\u0119dzyczasie publikacja zdoby\u0142a a\u017c trzy nagrody i trzy nominacje w r\u00f3\u017cnych konkursach, warto o niej napisa\u0107, aby wi\u0119cej os\u00f3b zainteresowanych tematem mog\u0142o j\u0105 przeczyta\u0107.<\/p>\n

<\/p>\n

Zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce w powszechnym mniemaniu ksi\u0105\u017cki naukowe s\u0105 niezno\u015bnie nudne, a ich j\u0119zyk, obfituj\u0105cy w okre\u015blenia nale\u017c\u0105ce do specjalistycznego \u017cargonu, jest trudny do zrozumienia dla laika. Ten stereotyp ma niestety swoje podstawy, ale co wa\u017cniejsze – nie w przypadku ksi\u0105\u017cki, o kt\u00f3rej mowa. Styl ksi\u0105\u017cki jest potoczysty, a w bogatym s\u0142ownictwie nie znajdziemy tak cz\u0119sto spotykanych, szczeg\u00f3lnie u m\u0142odych autor\u00f3w popis\u00f3w znajomo\u015bci s\u0142ownika wyraz\u00f3w obcych.\u00a0 Brak ilustracji rekompensuj\u0105 z powodzeniem liczne cytaty z wypowiedzi uczestnik\u00f3w i \u015bwiadk\u00f3w reformy rolnej oraz ich potomk\u00f3w. Pani dr Wylega\u0142a wraz z zespo\u0142em badawczym nagra\u0142a dziesi\u0105tki godzin rozm\u00f3w z mieszka\u0144cami kilku wsi z dawnego wojew\u00f3dztwa kieleckiego, w kt\u00f3rych przeprowadzono reform\u0119 roln\u0105. Co ciekawe – s\u0105 to zar\u00f3wno beneficjenci tej reformy – ch\u0142opi ma\u0142orolni i bezrolni oraz ich potomkowie, osoby realizuj\u0105ce w terenie reform\u0119 – personel specjalnie powo\u0142anych w tym celu urz\u0119d\u00f3w, bierni \u015bwiadkowie – kt\u00f3rzy z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w z reformy nie skorzystali, wreszcie – ofiary czyli ziemianie (w\u0142a\u015bciciele maj\u0105tk\u00f3w ziemskich). Wszechstronny i szczeg\u00f3\u0142owy charakter zebranych danych sprawia, \u017ce wyniki bada\u0144 s\u0105 tak rzetelne i tak ciekawe.<\/p>\n

Konstrukcja ksi\u0105\u017cki opiera si\u0119 na 8 rozdzia\u0142ach uzupe\u0142nionych o wst\u0119p i zako\u0144czenie, a tak\u017ce elementy stricte<\/em> naukowe – not\u0119 metodologiczn\u0105, charakterystyk\u0119 opisywanych miejscowo\u015bci oraz notki biograficzne dotycz\u0105ce os\u00f3b, kt\u00f3re udzieli\u0142y autorce wywiad\u00f3w. Dalsze om\u00f3wienie opr\u0119 na tytu\u0142ach rozdzia\u0142\u00f3w, kt\u00f3rych u\u017cyj\u0119 jako tytu\u0142\u00f3w kolejnych fragment\u00f3w.<\/p>\n

“PAN JU\u017b NIE JEST DZIEDZICEM”. KONIEC (ZIEMIA\u0143SKIEGO) \u015aWIATA.<\/strong><\/h1>\n

Pierwszy rozdzia\u0142 to przede wszystkim opis masowego rabunku, jakiego dokonano w latach II wojny \u015bwiatowej i zaraz po jej oficjalnym zako\u0144czeniu na polskiej wsi w ramach tzw. reformy rolnej. Sprawcami pierwszego byli okupanci – Niemcy i Sowieci. Drugiego dokonali s\u0105siedzi, a tak\u017ce przedstawiciele nowych w\u0142adz zainstalowanych w Polsce przez sowieckiego okupanta. Autorka z dba\u0142o\u015bci\u0105 o zasady naukowego przekazu, rzetelnego i zniuansowanego, co jest kolejnym, du\u017cym walorem tej ksi\u0105\u017cki – opisuje i przytacza relacje dotycz\u0105ce pora\u017caj\u0105cej skali rabunku dwor\u00f3w polskich. Wzmiankom o kradzie\u017cy mienia dworskiego, “znikaj\u0105cych” (i czasem wyp\u0142ywaj\u0105cych po latach lub odnajdywanych w prywatnych domach) zabytkach sztuki i rzemios\u0142a artystycznego, ich destrukcji z powodu pr\u00f3b dostosowania do nowego miejsca przechowywania (m.in. pora\u017caj\u0105ca relacja o przepi\u0142owaniu mahoniowego, empirowego biurka ukradzionego z domu hrabi\u00f3w Soba\u0144skich, aby pasowa\u0142o do biura dyrektora o\u015brodka urz\u0105dzonego w przej\u0119tym w ramach reformy rolnej maj\u0105tku – awansowanego ze str\u00f3\u017ca nocnego) – towarzysz\u0105 budz\u0105ce mieszane uczucia, do\u015b\u0107 cz\u0119ste deklaracje udzielaj\u0105cych wywiadu cz\u0142onk\u00f3w okolicznych rodzin, \u017ce ich przodkowie nie maj\u0105 z tymi kradzie\u017cami nic wsp\u00f3lnego, \u017ce to jacy\u015b inni tego dokonali. Co istotne, autorka nie pomija w swojej relacji przyk\u0142ad\u00f3w wzorowych postaw zachowa\u0144 mieszka\u0144c\u00f3w wsi – obrony i pomocy udzielanej szanowanym w okolicy ziemianom, czy sprzeciwiania si\u0119 i pot\u0119piania rabunk\u00f3w, a nawet ca\u0142ej “reformy” przez ch\u0142op\u00f3w. Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce takie akty, kt\u00f3re okre\u015bliliby\u015bmy dzisiaj jako dowody zwyk\u0142ej ludzkiej przyzwoito\u015bci – w tamtych niebezpiecznych czasach by\u0142y\u00a0 ryzykowne i nale\u017cy je uzna\u0107 za akty du\u017cej odwagi.<\/p>\n

\"\"
Plakat propagandowy z okresu tzw. referendum ludowego w 1946 r.<\/figcaption><\/figure>\n

Maj\u0105tek ziemian ulega rozproszeniu (r\u00f3wnie\u017c za spraw\u0105 oddawania przez w\u0142a\u015bciciela na przechowanie czy sprzeda\u017cy dla poratowania bud\u017cetu domowego, czy wr\u0119cz – \u017ceby prze\u017cy\u0107). Najsmutniejsze s\u0105 opisy akt\u00f3w nieodwracalnego zniszczenia licznych zabytk\u00f3w wynikaj\u0105cego nie z wrogo\u015bci, ale z braku wiedzy mieszka\u0144c\u00f3w wsi, \u017ce to cenne i rzadkie przedmioty. Pewn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zabytkowych d\u00f3br ruchomych uda\u0142o si\u0119 uratowa\u0107 dzi\u0119ki dzia\u0142aniom tych urz\u0119dnik\u00f3w reformy rolnej, kt\u00f3rzy widz\u0105c skal\u0119 grabie\u017cy i rozproszenia zabytk\u00f3w kultury starali si\u0119 je zabezpieczy\u0107, aby trafi\u0142y do muze\u00f3w. Oczywi\u015bcie i w tym przypadku dochodzi\u0142o do licznych patologii i wt\u00f3rnych kradzie\u017cy. Niewielka cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br ruchomych wraca do prawowitych w\u0142a\u015bcicieli – oddaj\u0105 je s\u0105siedzi, kt\u00f3rzy zabrali je, aby nie uleg\u0142y zniszczeniu. Przyk\u0142ady pozytywnych zachowa\u0144 stanowi\u0105 tylko wyj\u0105tek od regu\u0142y.<\/p>\n

“PODAWAJ TAK TROCH\u0118 PO UWA\u017bANIU”. MECHANIZMY DZIELENIA ZIEMI.<\/strong><\/h1>\n

Najcenniejszym dobrem posiadanym przez ziemian by\u0142a oczywi\u015bcie sama ziemia. Myli si\u0119 ten, kto s\u0105dzi, \u017ce podzia\u0142 ziemi dworskiej w ramach reformy rolnej by\u0142 procesem spontanicznym i szybkim. Owszem, zdarza\u0142y si\u0119 takie szybkie i spontaniczne przyk\u0142ady samodzielnego podzia\u0142u ziemi dworskiej przez okolicznych ch\u0142op\u00f3w, ale co do zasady, jak pisze autorka – “proces podzia\u0142u ziemi obszarniczej by\u0142 z\u0142o\u017con\u0105 machin\u0105 urz\u0119dniczo-polityczn\u0105”.<\/p>\n

Realizacja reformy rolnej wi\u0105\u017ce si\u0119 z pierwszym wielkim rozczarowaniem ch\u0142op\u00f3w. Okazuje si\u0119, \u017ce nadzia\u0142y s\u0105 najcz\u0119\u015bciej bardzo ma\u0142e (do 5 hektar\u00f3w, a najcz\u0119\u015bciej o wiele mniej), a ponadto cz\u0119\u015b\u0107 maj\u0105tk\u00f3w zostaje wydzielona w formie “reszt\u00f3wek”. Maj\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 innym celom – jako zal\u0105\u017cki PGR, lub przysz\u0142e miejsca u\u017cyteczno\u015bci publicznej. \u017b\u0105dania dotycz\u0105ce wycinki park\u00f3w dworskich, aby z drewna pobudowa\u0107 domy na wycielonych dzia\u0142kach – czasami spotykaj\u0105 si\u0119 z odmow\u0105 stosownych w\u0142adz. Jak zwykle, wiele zale\u017cy od tego kto podejmuje konkretne decyzje i kto je w praktyce realizuje.<\/p>\n

\"\"
Dw\u00f3r Morawskich w Plancie przed wojn\u0105 [\u017ar\u00f3d\u0142o: strona Polska niezwyk\u0142a<\/a>]<\/figcaption><\/figure>
\"\"
Dw\u00f3r w Plancie dzisiaj [\u017ar\u00f3d\u0142o: strona Polskie dwory<\/a>]<\/figcaption><\/figure><\/p>\n

Podzia\u0142owi ziemi towarzysz\u0105 przeliczne i przer\u00f3\u017cne\u00a0 nieprawid\u0142owo\u015bci, a nawet afery. Pierwsze\u0144stwo w kolejce po nadzia\u0142 ziemi dworskiej otrzymuj\u0105 nierzadko nie okoliczni mieszka\u0144cy, ale ludzie nowego re\u017cimu: cz\u0142onkowie partii komunistycznej, weterani formacji \u015bwiatopogl\u0105dowo zgodnych z lini\u0105 partii komunistycznej, czy wsp\u00f3\u0142pracownicy urz\u0119du bezpiecze\u0144stwa. Zaskakuj\u0105ce s\u0105 tak\u017ce dane dotycz\u0105ce skali korzy\u015bci odniesionych z reformy przez stosunkowo zamo\u017cnych ju\u017c przed wojn\u0105 gospodarzy wiejskich – rolnik\u00f3w, w\u0142a\u015bcicieli sklepik\u00f3w wiejskich, kupc\u00f3w. Wielu urz\u0119dnik\u00f3w przeprowadzaj\u0105cych reform\u0119 roln\u0105 bogaci si\u0119 dzi\u0119ki przyjmowanym \u0142ap\u00f3wkom. Skala \u0142apownictwa jest w tym czasie ogromna, czego \u015bwiadectwem s\u0105 liczne skargi s\u0142ane do tzw. urz\u0119d\u00f3w ziemskich. Reforma pog\u0142\u0119bia podzia\u0142y spo\u0142eczne w\u015br\u00f3d ludno\u015bci wiejskiej i wzajemn\u0105 nieufno\u015b\u0107.<\/p>\n

“NIE BY<\/strong>\u0141O NA WSI SPOKOJU”.\u00a0 L\u0118K, CHAOS I PRZEMOC.<\/strong><\/h1>\n

W relacjach mieszka\u0144c\u00f3w wsi przewija si\u0119 poczucie, \u017ce podzia\u0142 ziemi i jej nabycie przez nowych w\u0142a\u015bcicieli nast\u0105pi\u0142 w spos\u00f3b niew\u0142a\u015bciwy. Autorka podkre\u015bla, \u017ce jakkolwiek cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wsi obawia si\u0119 po prostu, \u017ce “pan wr\u00f3ci i odbierze swoj\u0105 ziemi\u0119”, to l\u0119k odczuwany przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych, kt\u00f3rzy mieli wyrzuty sumienia czy skrupu\u0142y wynika z faktu, \u017ce ca\u0142y “proces nie mie\u015bci si\u0119 w panuj\u0105cym do tej pory porz\u0105dku spo\u0142ecznym i moralnym”. Spos\u00f3b nabywania ziemi w pierwszych latach po II wojnie \u015bwiatowej, inaczej ni\u017c dot\u0105d, nie polega\u0142 ani na jej kupnie (chocia\u017c beneficjenci reformy rolnej musieli zap\u0142aci\u0107 pa\u0144stwu ustalon\u0105 op\u0142at\u0119), ani na odziedziczeniu (przecie\u017c ziemianie – prawowici w\u0142a\u015bciciele – wci\u0105\u017c \u017cyli), ani nie na dzier\u017cawie (tytu\u0142 ch\u0142op\u00f3w do otrzymanej z reformy ziemi przez wiele lat nie by\u0142 jednoznacznie uregulowany). Co innego ziemia i maj\u0105tki poniemieckie, kt\u00f3re brano bez opor\u00f3w i skrupu\u0142\u00f3w. Jak pisz\u0119 autorka “jednak Pan by\u0142 o wiele bardziej ‘sw\u00f3j’ ni\u017c Niemiec”.\u00a0 Ostatecznie – jak czytamy – wi\u0119kszo\u015b\u0107 ch\u0142op\u00f3w ziemi\u0119 z reformy bierze. Nie bior\u0105 tylko jednostki, bo albo s\u0105 wzgl\u0119dnie zamo\u017cni i nie chc\u0105 zni\u017ca\u0107 si\u0119 do brania “pa\u0144skiej” ziemi, albo si\u0119 boj\u0105. Najwi\u0119ksz\u0105 grup\u0119 w\u015br\u00f3d tych, kt\u00f3rzy ziemi nie bior\u0105 stanowi\u0105 dawni pracownicy maj\u0105tku i s\u0142u\u017cba dworska – bli\u017cej zwi\u0105zani z rodzinami ziemia\u0144skimi. Kluczowy by\u0142 stosunek wsi do pana. Je\u017celi by\u0142 dobroczy\u0144c\u0105, a nie “krwiopijc\u0105” – odebrana ziemia ci\u0105\u017cy\u0142a na ch\u0142opskim sumieniu. Stosunek do tamtych decyzji uleg\u0142 na wsi zmianie. Dzisiaj fakt nie wzi\u0119cia w\u00f3wczas ziemi dworskiej z reformy jest dla potomk\u00f3w ch\u0142op\u00f3w powodem do dumy. W\u00f3wczas – jak pisze autorka – dominowa\u0142o patrzenie z politowaniem na tych, kt\u00f3rzy mogli dosta\u0107, a nie wzi\u0119li.<\/p>\n

\"\"
Parcelacja ziemi nale\u017c\u0105cej do hrabiego Potockiego. Akty nadania wr\u0119cza pe\u0142nomocnik PKWN S. Koturski, grudzie\u0144 1944 r. [\u0179r\u00f3d\u0142o: Agencja FORUM, za stron\u0105: Historia zapomniana i mniej znana<\/a>].<\/figcaption><\/figure>\n

Przede wszystkim jednak wie\u015b po reformie nie jest miejscem spokojnym. Pog\u0142\u0119biaj\u0105 si\u0119 podzia\u0142y spo\u0142eczne mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi grupami interes\u00f3w i strukturami wiejskiej spo\u0142eczno\u015bci, polityka w\u0142adz jest zmienna i cz\u0119sto sprzeczna, wci\u0105\u017c istotn\u0105 rol\u0119 odgrywaj\u0105 napi\u0119cia polityczne towarzysz\u0105ce instalowaniu nowego porz\u0105dku komunistyczno-totalitarnego. Atmosfera szukania wrog\u00f3w ludu, wytykania i prze\u015bladowania os\u00f3b niepewnych ideologicznie i klasowo, urz\u0105dzania si\u0119 w nowej rzeczywisto\u015bci przez nowokreowane elity z awansu spo\u0142ecznego – staje si\u0119 udzia\u0142em tak\u017ce wsi podworskich. W latach powojennych wzrasta poziom demoralizacji. Brutalne i bezwzgl\u0119dne jednostki, bezkarne dzi\u0119ki powi\u0105zaniom z aparatem bezpiecze\u0144stwa czy szerzej – z nowymi w\u0142adzami, staraj\u0105 si\u0119, aby w zaistnia\u0142ych warunkach osi\u0105gn\u0105\u0107 jak najwi\u0119ksze korzy\u015bci, r\u00f3wnie\u017c uciekaj\u0105c si\u0119 do przemocy i zbrodni. Niepokoje spo\u0142eczne przychodz\u0105 na wie\u015b falami, wywo\u0142anymi kolejnymi wa\u017cnymi wydarzeniami politycznymi – budow\u0105 struktur PPR, tzw. referendum ludowym 1946 r. i wyborami do Sejmu Ustawodawczego. Wszystko rozgrywa si\u0119 w atmosferze s\u0142abn\u0105cej, ale wci\u0105\u017c trwaj\u0105cej walki podziemia niepodleg\u0142o\u015bciowego z aparatem bezpiecze\u0144stwa. Stanowisko podziemia antykomunistycznego wobec reformy rolnej to kolejny z\u0142o\u017cony problem. Z jednej strony – AK i jego kontynuatorzy pot\u0119piali reform\u0119 roln\u0105 jako naruszaj\u0105c\u0105 prawo w\u0142asno\u015bci i zasady moralne. Z drugiej – spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017co\u0142nierzy le\u015bnych formacji niepodleg\u0142o\u015bciowych stanowili synowie ubogich ch\u0142op\u00f3w, dla kt\u00f3rych nadzia\u0142 ziemi stanowi\u0142 kwesti\u0119 by\u0107 albo nie by\u0107 w powojennej rzeczywisto\u015bci. W ksi\u0105\u017cce znajdziemy relacje dotycz\u0105ce usuwania palik\u00f3w pozosta\u0142ych po dzieleniu dzia\u0142ek, a tak\u017ce przypadk\u00f3w pobicia, a nawet zabicia uczestnicz\u0105cych w tej procedurze urz\u0119dnik\u00f3w. Za sprawc\u00f3w uznano, cz\u0119\u015bciowo s\u0142usznie – formacje le\u015bne. Autorka ostrzega, \u017ce skala napad\u00f3w i zwalczania procesu reformy rolnej przez formacje niepodleg\u0142o\u015bciowe mog\u0142a zosta\u0107 zawy\u017cona w \u017ar\u00f3d\u0142ach (listy ze skargami, prace wysy\u0142ane na konkursy organizowane przez w\u0142adze dla upami\u0119tnienia reformy i pozyskiwania informacji z terenu), poniewa\u017c liczono, \u017ce odpowiednio krytyczna opinia o \u017co\u0142nierzach niepodleg\u0142o\u015bciowego podziemia mo\u017ce pozytywnie wp\u0142yn\u0105\u0107 na ocen\u0119 pracy lub skuteczno\u015b\u0107 petycji do w\u0142adz.<\/p>\n

\"\"
Dw\u00f3r Karwackich w Pa\u015bmiechach (zdj\u0119cie z ok. 1904 r.) [\u017ar\u00f3d\u0142o: strona Foto Polska<\/a>]<\/figcaption><\/figure>
\"\"
Dw\u00f3r w Pa\u015bmiechach dzisiaj [\u017ar\u00f3d\u0142o: strona Polskie dwory<\/a>]<\/figcaption><\/figure><\/p>\n

Ostatnim powa\u017cnym \u017ar\u00f3d\u0142em l\u0119ku nadzielonych ch\u0142op\u00f3w by\u0142y nap\u0142ywaj\u0105ce plotki, \u017ce wkr\u00f3tce rozpocznie si\u0119 w Polsce kolektywizacja rolnictwa na wz\u00f3r sowiecki. Polskie ko\u0142chozy mia\u0142y powsta\u0107 w pierwszym rz\u0119dzie z ziemi pochodz\u0105cej z reformy rolnej, kt\u00f3ra zostanie ch\u0142opom odebrana. Obawy cz\u0119\u015bciowo si\u0119 potwierdzi\u0142y – do sp\u00f3\u0142dzielni niekt\u00f3rych wcielano si\u0142\u0105 – ale skala zjawiska i jego trwa\u0142o\u015b\u0107 mia\u0142a niepor\u00f3wnywalnie \u0142agodniejszy przebieg i mniejszy zakres ni\u017c w Zwi\u0105zku Radzieckim.<\/p>\n

W\u0142adze dwoi\u0142y si\u0119, aby \u0142agodzi\u0107 obawy ch\u0142op\u00f3w zwi\u0105zane z reform\u0105 roln\u0105. Zacz\u0119to masowo organizowa\u0107 \u015bwi\u0119ta ku czci reformy i jej uko\u0144czenia – festyny, zabawy po\u0142\u0105czone z wr\u0119czaniem nagr\u00f3d i dyplom\u00f3w lub po prostu akt\u00f3w nadania ziemi. Planowane jako imprezy cykliczne i sta\u0142e, wa\u017cne elementy nowego kalendarza obchod\u00f3w pa\u0144stwowych, nie przyj\u0119\u0142y si\u0119 i szybko zanik\u0142y, r\u00f3wnie\u017c w pami\u0119ci miejscowych mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\n

“KA\u017bDY CHCIA\u0141 BY\u0106 NA SWOIM”. PARCELANT\u00d3W DROGA DO SAMODZIELNEGO GOSPODARSTWA.<\/strong><\/h1>\n

Uzyskanie ziemi podworskiej by\u0142o dopiero pocz\u0105tkiem d\u0142ugiego i trudnego procesu. Nadzielonym ch\u0142opom brakowa\u0142o wszystkiego – od narz\u0119dzi, inwentarza \u017cywego, nasion do wysiewu, po wiedz\u0119. Nie wszyscy nadzieleni ziemi\u0105 posiadali odpowiedni\u0105 wiedz\u0119 i umiej\u0119tno\u015bci gospodarowania ziemi\u0105 roln\u0105. Na wielu dzia\u0142kach nie by\u0142o \u017cadnego budynku – nie tylko gospodarczego, ale nawet mieszkalnego. Po wojnie wszystkim brakowa\u0142o sprz\u0119t\u00f3w i inwentarza. U\u017cyczano go w pierwszym rz\u0119dzie rodzinie i s\u0105siadom. Kiedy wszyscy z niego skorzystali bywa\u0142o ju\u017c za p\u00f3\u017ano na prace polowe. Nie bez znaczenia by\u0142 te\u017c pogardliwy na wsi stosunek do nadzielonym ziemi\u0105 dworsk\u0105 ch\u0142op\u00f3w – z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w (o kt\u00f3rych jeszcze napisz\u0119) nie chciano im pomaga\u0107.<\/p>\n

Dla wielu nowych “w\u0142a\u015bcicieli” pot\u0119\u017cnym obci\u0105\u017ceniem okazuj\u0105 si\u0119 obowi\u0105zkowe op\u0142aty za uzyskan\u0105 ziemi\u0119. Okazuje si\u0119, \u017ce wbrew komunistycznej propagandzie ziemia pochodz\u0105ca z reformy nie by\u0142a za darmo. W\u0142adze komunistyczne odebra\u0142y w\u0142a\u015bcicielom ziemi\u0119 bez odszkodowania, ale ch\u0142opom j\u0105 odsprzedawa\u0142y. Ceny nie by\u0142y oczywi\u015bcie – jak zastrzega Autorka – rynkowe, ale tylko rycza\u0142towe, zale\u017cne od wysoko\u015bci plon\u00f3w w danym sezonie. Od razu wp\u0142acano 10% ceny, a kolejn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 nale\u017cno\u015bci rozk\u0142adano na raty – na 10 lat dla ma\u0142orolnych i na 20 lat dla bezrolnych. Sp\u0142ata by\u0142a jednak i tak sporym wyzwaniem dla nowych w\u0142a\u015bcicieli sp\u0142achetk\u00f3w go\u0142ej ziemi. Wielu mu nie sprosta\u0142o. W kolejnych latach powojennych skala \u015bci\u0105galno\u015bci tych op\u0142at waha\u0142a si\u0119 zaledwie od 40%\u00a0 do ok. 53,5 %. Z drugiej strony ch\u0142opi uw\u0142aszczeni na pa\u0144skiej ziemi podkre\u015blaj\u0105, \u017ce jej nie dostali, ani nie ukradli, ale kupili od pa\u0144stwa.<\/p>\n

\"\"
Dw\u00f3r Grodzi\u0144skich w Oblasie przed wojn\u0105 [\u017ar\u00f3d\u0142o: strona Polskie Zabytki<\/a>]<\/figcaption><\/figure>
\"\"
Dw\u00f3r w Oblasie wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie [\u017ar\u00f3d\u0142o: strona Polskie dwory<\/a>]<\/figcaption><\/figure><\/p>\n

Dzia\u0142ka po\u0142o\u017cona daleko od miejsca zamieszkania, brak inwentarza \u017cywego, wozu i konia, brak narz\u0119dzi, brak zabudowa\u0144, brak pieni\u0119dzy na inwestycje i do tego obowi\u0105zek zap\u0142aty ceny – sprawia\u0142, \u017ce gospodarowanie by\u0142o trudne i nierzadko nowi w\u0142a\u015bciciele poddawali si\u0119. Sprzedawano nadzielon\u0105 ziemi\u0119 i przeprowadzano si\u0119 do miasta lub na “ziemie odzyskane”. Co ciekawe – do tych wyjazd\u00f3w, kt\u00f3rych w przypadku wojew\u00f3dztwa kieleckiego do 1948 r. by\u0142o bardzo du\u017co (wyjecha\u0142o blisko 300.000 os\u00f3b) – zach\u0119ca\u0142y same w\u0142adze licz\u0105c, \u017ce w\u015br\u00f3d wyje\u017cd\u017caj\u0105cych b\u0119d\u0105 parcelanci, kt\u00f3rzy porzuc\u0105 ziemi\u0119, a t\u0119 b\u0119dzie mo\u017cna na nowo przydzieli\u0107. Osoby starsze, kt\u00f3rym przypad\u0142a ziemia wpada\u0142y cz\u0119sto w pu\u0142apk\u0119 — nabywszy wi\u0119cej ni\u017c 2 ha ziemi tracili prawo do zasi\u0142ku, emerytury lub renty. Ma\u0142a dzia\u0142ka nie zapewnia\u0142a im \u015brodk\u00f3w do prze\u017cycia. Dzier\u017cawili wi\u0119c swoje sp\u0142achetki w zamian za dach nad g\u0142ow\u0105 i jedzenie albo je sprzedawali.<\/p>\n

Efekt nadzia\u0142u ziemi w wojew\u00f3dztwie kieleckim, kt\u00f3rego dotyczy ksi\u0105\u017cka – przedstawia\u0142 si\u0119 mizernie. \u015aredni area\u0142 dzia\u0142ki przyznanej ch\u0142opu bezrolnego wynosi\u0142 2,13 hektara, robotnikom rolnym – 2,07 ha, ch\u0142opom ma\u0142orolnym – 1,43 ha. Po reformie nadal 61% gospodarstw rolnych stanowi\u0142y gospodarstwa ma\u0142e i kar\u0142owate. Jak wspomina\u0142 jeden z urz\u0119dnik\u00f3w Samopomocy Ch\u0142opskiej w 1945 r. w powiecie olkuskim – dosz\u0142o nie tyle do rozdrobnienia, co do “rozpylenia” ziemi – przydzielano dzia\u0142ki po 0,25 a nawet 0,15 ha. Jak podsumowuje Autorka – “reforma rolna, cho\u0107 w teorii usun\u0105\u0107 mia\u0142a bol\u0105czki polskiej wsi z jej anachroniczn\u0105 postfeudaln\u0105 struktur\u0105 w\u0142asno\u015bci i zale\u017cno\u015bci, w istocie zakonserwowa\u0142a na stulecia struktur\u0119 inn\u0105, r\u00f3wnie nieefektywn\u0105, kt\u00f3rej kres po\u0142o\u017cy\u0142 kapitalizm”.<\/p>\n

“DW\u00d3R NIE WIE\u015a, DWORUSY NIE CH<\/strong>\u0141OPY”. PRZEMIANA POPARCELACYJNEJ WSI.<\/strong><\/h1>\n

Podzia\u0142 na “ch\u0142op\u00f3w” i “dworus\u00f3w” to bardzo ciekawy element struktury spo\u0142ecznej wsi przydworskich. Obie podgrupy mieszka\u0144c\u00f3w podchodzi\u0142y do siebie z rezerw\u0105. Ich stosunek jest mieszank\u0105 poczucia wy\u017cszo\u015bci i zazdro\u015bci. Z jednej strony “dworusy” to byli cz\u0119sto ludzie biedniejsi, kt\u00f3rzy pracowali na cudzej ziemi za wynagrodzeniem. Byli bezrolnymi najemnikami, co sprawia\u0142o, \u017ce bogaci gospodarze patrzyli na nich z g\u00f3ry. Z drugiej strony – zazdroszczono ludziom dworskim, szczeg\u00f3lnie wy\u017cej stoj\u0105cym w hierarchii zawodowej, \u017ce nie musieli martwi\u0107 si\u0119 o dach nad g\u0142ow\u0105 i \u015brodki do prze\u017cycia, bo dostawali pensj\u0119, a nierzadko mieszkali na terenie maj\u0105tku. R\u00f3\u017cnica da\u0142a o sobie zna\u0107 szczeg\u00f3lnie w czasie okupacji, kiedy w zgodnej opinii wiejskich rozm\u00f3wc\u00f3w – “dworusom” \u017cy\u0142o si\u0119 o wiele lepiej. Akcja parcelacyjna zaostrzy\u0142a antagonizmy, a nawet powodowa\u0142a wrogo\u015b\u0107 mi\u0119dzy obiema grupami. G\u0142\u00f3d ziemi sprawi\u0142, \u017ce wprost domagano si\u0119, aby ludzie dworscy zostali wy\u0142\u0105czeni z podzia\u0142u ziemi dworskiej, czego symbolem jest has\u0142o “precz z dworusami na zach\u00f3d”.<\/p>\n

Podzia\u0142y na wsi by\u0142y sta\u0142ym elementem, chocia\u017c ewoluowa\u0142y. Jeszcze w czasie okupacji podzia\u0142 przebiega\u0142 mi\u0119dzy partyzantk\u0105 ch\u0142opsk\u0105 – Batalionami Ch\u0142opskimi, a pa\u0144sk\u0105 – czyli Armi\u0105 Krajow\u0105. Po wojnie straci\u0142 on na znaczeniu na rzecz nowego – mi\u0119dzy starymi gospodarzami, a nowo nadzielonymi ziemi\u0105 po parcelacji. Ci pierwsi gardzili drugimi, kt\u00f3rzy dali si\u0119 komunistom kupi\u0107 za ziemi\u0119. Podzia\u0142 na ch\u0142op\u00f3w i dworus\u00f3w we wsiach podworskich – utrzymywa\u0142 si\u0119 nieprzerwanie – przed wojn\u0105, w czasie wojny i d\u0142ugo po jej zako\u0144czeniu.<\/p>\n

\"\"
Dw\u00f3r Morstin\u00f3w w Bieganowie przed wojn\u0105 [\u017ar\u00f3d\u0142o: strona Pracowni Projektowej Studio Cocoa<\/a>]<\/figcaption><\/figure>
\"\"
Dw\u00f3r w Bieganowie po reformie rolnej [\u017ar\u00f3d\u0142o: strona Pracowni Projektowej Studio Cocoa<\/a>]<\/figcaption><\/figure>
\"\"
Dw\u00f3r w Bieganowie po 1989 r., po wyremontowaniu przez nowych w\u0142a\u015bcicieli [\u017ar\u00f3d\u0142o: Booking.com<\/a>]<\/figcaption><\/figure><\/p>\n

Ciekawym tematem poruszonym w tym rozdziale ksi\u0105\u017cki s\u0105 dostrzegalne i odczuwalne na wsi podworskiej konsekwencje braku ziemia\u0144skich gospodarzy. Pe\u0142nili liczne funkcje spo\u0142eczne — animator\u00f3w \u017cycia spo\u0142ecznego i kulturalnego, opiekun\u00f3w czuj\u0105cych odpowiedzialno\u015b\u0107 za lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107. O tym sporo napisano ju\u017c ksi\u0105\u017cek i artyku\u0142\u00f3w. Ziemianie funduj\u0105cy ko\u015bcio\u0142y i kaplice dost\u0119pne dla ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci. Finansuj\u0105cy zwyczajowe prezenty dla nowo\u017ce\u0144c\u00f3w, ale tak\u017ce pe\u0142ni\u0105cy funkcj\u0119 ochronne \u015bwiadcz\u0105c zapomogi w razie tragedii losowych i wyp\u0142acaj\u0105c po\u017cyczki inwestycyjne. Kobiety ziemianki prowadz\u0105ce kursy rolnicze i kucharskie dla kobiet ze wsi, ochronki dla dzieci. Dziedzic dbaj\u0105cy o to, aby w niedziel\u0119 starsi mieszka\u0144cy wsi mogli dojecha\u0107 do ko\u015bcio\u0142a na msz\u0119 (ludzie skar\u017c\u0105 si\u0119 Autorce, \u017ce jak dziedzica zabrak\u0142o to o\u00a0 starszych nikt ju\u017c si\u0119 tak nie troszczy\u0142, a PKS, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 ich dowie\u017a\u0107 do ko\u015bcio\u0142a pojawi\u0142 si\u0119 wiele lat p\u00f3\u017aniej, a potem i tak go zlikwidowano). Sytuacje takie jak w P\u0142awowicach nale\u017c\u0105cych do Morstin\u00f3w, gdzie dziedzic – pasjonat poezji i teatru zorganizowa\u0142 inscenizacj\u0119 Antygony, w kt\u00f3rej obsadzi\u0142 okolicznych ch\u0142op\u00f3w – to historia anegdotyczna, ale prawdziwa.<\/p>\n

“ZACZ\u0104\u0106 WSZYSTKO OD NOWA”. ZIEMIANIE BEZ ZIEMI.<\/strong><\/h1>\n

To bardzo przejmuj\u0105cy rozdzia\u0142. Ziemianie wyrzuceni z pi\u0119tnem obszarnik\u00f3w i krwiopijc\u00f3w z w\u0142asnych dom\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142y jednocze\u015bnie ich miejscem pracy i \u017ar\u00f3d\u0142em utrzymania, pr\u00f3buj\u0105 nie tyle u\u0142o\u017cy\u0107 sobie \u017cycie na nowo, ile po prostu – prze\u017cy\u0107. W kieleckiem poleg\u0142o w czasie wojny a\u017c ok. 30% m\u0119\u017cczyzn z rodzin ziemia\u0144skich. Sytuacja wyrzuconych z dom\u00f3w ziemia\u0144skich wd\u00f3w maj\u0105cych pod opiek\u0105 liczne potomstwo bywa\u0142a po wojnie tragiczna. Podobnie ci\u0119\u017cki los dotyka ludzi samotnych, starych i schorowanych. Wielu z nich nie radzi sobie w nowej rzeczywisto\u015bci. W tym rozdziale nie brakuje tragicznych historii samob\u00f3jstw, alkoholizmu, depresji, \u017cycia w n\u0119dzy. I tu wa\u017cne zastrze\u017cenie – z 12 wsi dworskich, kt\u00f3rych historie opisano w ksi\u0105\u017cce, tylko w przypadku dw\u00f3ch nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 czy ludzie ze wsi pomagali dawnym panom w potrzebie. W przypadk\u00f3w pozosta\u0142ych 10 s\u0105 jednoznaczne, potwierdzone dowody, \u017ce wie\u015b pomaga\u0142a. Do miejsc, gdzie osiad\u0142y rodziny ziemia\u0144skie wysy\u0142ano paczki z \u017cywno\u015bci\u0105, nierzadko zawo\u017cono je osobi\u015bcie. W pierwszych latach po reformie zdarza\u0142o si\u0119 te\u017c, \u017ce wypuszczony z wi\u0119zienia UB ziemianin, schorowany i wyn\u0119dznia\u0142y trafia\u0142 do swojej dawnej wsi, gdzie wedle nowych zasad nie wolno mu by\u0142o przebywa\u0107 – szukaj\u0105c schronienia. Znany jest przypadek, gdy ludzie ze wsi wzi\u0119li go pod opiek\u0119, aby doszed\u0142 do si\u0142 i wzmocni\u0142 si\u0119 przed wyruszeniem w \u015bwiat. Niestety,\u00a0 umar\u0142 od chor\u00f3b i wycie\u0144czenia wyniesionych z komunistycznych katowni.<\/p>\n

Ziemianie pr\u00f3buj\u0105c urz\u0105dzi\u0107 swoje \u017cycia na nowo imali si\u0119 przer\u00f3\u017cnych zaj\u0119\u0107. Najch\u0119tniej podejmowali prac\u0119 w rolnictwie. Na fars\u0119 zakrawa fakt, \u017ce zatrudnienie znajdowali cz\u0119sto w… pa\u0144stwowych urz\u0119dach ziemskich zajmuj\u0105cych si\u0119 gospodarowaniem w zabranych ziemianom maj\u0105tkach. Komuni\u015bci cierpieli na brak fachowych r\u0105k do pracy. Niestety, ju\u017c nied\u0142ugo rozpocz\u0119to aresztowania by\u0142ych ziemian pod sfingowanymi zarzutami niegospodarno\u015bci i kradzie\u017cy. Wielu z ha\u0144bi\u0105cymi wyrokami za kradzie\u017c i malwersacje finansowe trafia\u0142o do wi\u0119zie\u0144. Ci, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 ukry\u0107, przej\u015bciowo znajduj\u0105c zatrudnienie w plac\u00f3wkach takich jak uniwersytety i uniwersyteckie biblioteki, po odkryciu ich ziemia\u0144skiego pochodzenia tracili prac\u0119.<\/p>\n

W pierwszych latach powojennych ziemia\u0144ska m\u0142odzie\u017c nie mog\u0142a liczy\u0107 na dostanie si\u0119 na wymarzone studia. Autorka przytacza przyk\u0142ady odg\u00f3rnego obni\u017cania o jeden stopie\u0144 ocen dzieci ziemia\u0144skich, czy zmuszania ich ju\u017c w szko\u0142ach podstawowych do publicznego pot\u0119piania “ku\u0142actwa” i “obszarnictwa”, czyli w\u0142asnego dziedzictwa i w\u0142asnych rodzin. A jednak w latach apogeum stalinizmu ok. 62% student\u00f3w stanowili przedstawiciele “klas dawniej uciskanych”. Prawie 40% rekrutowa\u0142a si\u0119 z dawnej bur\u017cuazji i ziemia\u0144stwa, a wi\u0119c nadal ca\u0142kiem sporo.\u00a0 Latwiej by\u0142o dosta\u0107 si\u0119 na uniwersytet czy uczelni\u0119 poza najwi\u0119kszymi o\u015brodkami miejskimi. Z up\u0142ywem czasu dostanie si\u0119 na studia przez dzieci ziemia\u0144skie by\u0142o coraz bardziej mo\u017cliwe (nadal jednak na og\u00f3\u0142 z wyj\u0105tkiem kierunk\u00f3w presti\u017cowych – prawa, medycyny, architektury itp.). Istotne znaczenie mia\u0142 tak\u017ce fakt, \u017ce w latach powojennych wi\u0119kszo\u015b\u0107 grona profesorskiego stanowi\u0142a kadra przedwojenna – wywodz\u0105ca si\u0119 z dawnej inteligencji. Wielu m\u0142odych ludzi protekcja uratowa\u0142a przed r\u00f3\u017cnymi powa\u017cnymi konsekwencjami – relegowaniem ze studi\u00f3w czy zaci\u0105giem do wojska. Kapita\u0142 spo\u0142eczny ziemian – znajomo\u015b\u0107 j\u0119zyk\u00f3w obcych, kontakty rodzinne i \u015brodowiskowe, wychowanie — u\u0142atwia\u0142y prze\u017cycie w trudnych warunkach.<\/p>\n

\"\"
Dw\u00f3r Walewskich w Kowali, okres mi\u0119dzywojenny [\u017ar\u00f3d\u0142o: strona Czytam po polsku<\/a><\/figcaption><\/figure>
\"\"
Dawny dw\u00f3r Walewskich w Kowali po przebudowie w latach 60. XX w. [\u017ar\u00f3d\u0142o: Internetowy Kurier Proszowski<\/a>]<\/figcaption><\/figure><\/p>\n

Powr\u00f3t ziemian do swoich wsi w odwiedziny u rodzin dawnych pracownik\u00f3w maj\u0105tku to kolejna tworzy kolejn\u0105 w tej ksi\u0105\u017cce kolekcj\u0119 barwnych i wzruszaj\u0105cych opis\u00f3w i scen. Ziemianie cierpi\u0105 na widok popadaj\u0105cych w ruin\u0119 dawnych dom\u00f3w rodzinnych. Odnajduj\u0105 w domach dawnej s\u0142u\u017cby pami\u0105tki rodzinne, meble, obrazy, sprz\u0119ty domowe. Cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wsi jest im nieprzychylna, a nawet wroga. Inni witaj\u0105 ich z rado\u015bci\u0105, jeszcze inni s\u0105 nieufni – czy wr\u00f3cili po swoje? czy b\u0119d\u0105 odbiera\u0107? Przewa\u017caj\u0105 (przynajmniej na kielecczy\u017anie) zachowania przyzwoite, a nawet wzruszaj\u0105ce. Dawni fornale odwo\u017c\u0105 “dziedzica” na poci\u0105g, oddaj\u0105 rodzinne pami\u0105tki wzi\u0119te na przechowanie, przyznaj\u0105 si\u0119 co wzi\u0119li i s\u0142ysz\u0105 z ulg\u0105, \u017ce mog\u0105 sobie zatrzyma\u0107 – lustro, konia, pow\u00f3z, szaf\u0119. Wzruszaj\u0105ce s\u0105 opisy mieszka\u0144c\u00f3w wsi bior\u0105cych masowo udzia\u0142 w pogrzebach by\u0142ych ziemian w mie\u015bcie, nios\u0105cych na ramionach trumn\u0119 “dziedzica”, bior\u0105cych w opiek\u0119 grobowce rodzinne na cmentarzach przydworskich. Co ciekawe, ci z ziemian, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 ponownie stan\u0105\u0107 na nogi – wspomagali dawnych poddanych. W ksi\u0105\u017cce znajdziemy opis paczek wysy\u0142anych przez dawnego dziedzica mieszkaj\u0105cego na wygnaniu w mie\u015bcie do dawnej s\u0142u\u017c\u0105cej, kt\u00f3rej c\u00f3rka umar\u0142a i osieroci\u0142a pi\u0119\u0107 ma\u0142ych c\u00f3reczek. Dwa cytaty z wywiad\u00f3w, kt\u00f3re dobrze zilustruj\u0105 te wzruszaj\u0105ce momenty:<\/p>\n

o wizycie dawnej w\u0142a\u015bcicielki maj\u0105tku Kowale, Marii Walewskiej na swojej ziemi rozdanej w reformie ch\u0142opom:<\/p>\n

“Ja pami\u0119tam taki dzie\u0144, Pani Walewska przyjecha\u0142a poci\u0105giem, przecie\u017c nie by\u0142o \u017cadnych pojazd\u00f3w […] I sz\u0142a, a na tych \u0142\u0105kach pani Walewskiej kwit\u0142y kacze\u0144ce i ma\u015blanki […] Zapach, czajki krzycza\u0142y. A ona z lask\u0105 stan\u0119\u0142a i zaci\u0105ga\u0142a si\u0119 tym zapachem. Mama moja m\u00f3wi – ‘le\u0107 no, le\u0107, to przyjdzie t\u0105 drog\u0105’. Ale nie chcia\u0142em i\u015b\u0107. Wstydzi\u0142am si\u0119. Ba\u0107 si\u0119 nie ba\u0142am, ale wstydzi\u0142am si\u0119…”<\/p>\n

O pogrzebie zmar\u0142ego dziedzica Kowali Aleksandra Walewskiego w Radomiu w 1946 r. z udzia\u0142em mieszka\u0144c\u00f3w wsi:<\/p>\n

“Przed pogrzebem przyszli tam, gdzie oni mieszkali, na \u017beromskiego, do babci przyszli i kto\u015b m\u00f3wi: ‘Jeste\u015bmy tu wszyscy’. I na pewno cala s\u0142u\u017cba folwarczna i wi\u0119kszo\u015b\u0107 wsi. Proboszcz przyjecha\u0142 i wikary. W ka\u017cdym razie ca\u0142a wie\u015b. I nie\u015bli go fornale i mieszka\u0144cy wsi, zmieniaj\u0105c si\u0119, nie\u015bli go”.<\/p>\n

“I TAK NAM TEN DW\u00d3R ZMARNIA\u0141 POTEM”. DWORSKA PRZESTRZE\u0143 PO REFORMIE.<\/h1>\n

Dwory podzieli\u0142y w wi\u0119kszo\u015bci los swoich dawnych w\u0142a\u015bcicieli. Tylko w nielicznych, kt\u00f3re nie spe\u0142nia\u0142y przes\u0142anek reformy rolnej, a wi\u0119c nie by\u0142y elementem gospodarstwa rolnego powy\u017cej 50 ha, uda\u0142o si\u0119 przetrwa\u0107 przedwojennym w\u0142a\u015bcicielom, chocia\u017c i tutaj nie brakowa\u0142o nadu\u017cy\u0107 i poddawano parcelacji maj\u0105tki mniejsze, a te pozostawione ziemianom obk\u0142adano wy\u017cszymi podatkami i \u015bwiadczeniami w naturze. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 dwor\u00f3w zosta\u0142a opuszczona i z czasem zacz\u0119\u0142a popada\u0107 w ruin\u0119. O najbardziej zniszczonym w efekcie opuszczenia i braku opieki, a tak\u017ce pomys\u0142u na nowe zagospodarowanie dworu we Wlonicy \u015bwiadek m\u00f3wi tak:<\/p>\n

“Zapuszcza\u0142y, wszystko zniszczy\u0142y, wszystko. Teraz to jest rudera. […] Teraz jak si\u0119 powprowadza\u0142y, to kochana, tam, co dach jest, co tam by\u0142y takie poprzeczki, czy co\u015b, to wszystko powycina\u0142y, bo na palenie. Ludzie by\u0142y takie do niczego, nic nie dba\u0142y. No i tak si\u0119 to sko\u0144czy\u0142o […] Aj, pani, co to by\u0142o. Ciemnota. Cz\u0142owiek te\u017c nie by\u0142 za bardzo, ale jako\u015b tam…”.<\/p>\n

Przekroczenie granicy maj\u0105tku, chocia\u017c nie strzeg\u0142a jej ju\u017c brama, ani w\u0142a\u015bciciele – by\u0142o dla mieszka\u0144c\u00f3w wsi do\u015bwiadczeniem szczeg\u00f3lnym. Co prawda, kr\u00f3tko po opuszczeniu dwor\u00f3w przez w\u0142a\u015bcicieli rozpoczyna\u0142a si\u0119 na masow\u0105 skal\u0119 grabie\u017c, ale potem nierzadko dw\u00f3r sta\u0142 latami opuszczony. W cz\u0119\u015bci dwor\u00f3w urz\u0105dzono siedziby instytucji publicznych – \u015bwietlice, biura, szko\u0142y, biblioteki. W innych – mieszkania. Najpierw osiadali w nich najubo\u017csi. Zajmowali pomieszczenia bez przydzia\u0142u i podstawy prawnej. Przyspieszali dewastacj\u0119 np. wybijaj\u0105c dziury w \u015bcianie, aby wstawi\u0107 koz\u0119 grzej\u0105c\u0105 pomieszczenie. Nie dokonywali remont\u00f3w – bo po pierwsze to nie by\u0142a ich w\u0142asno\u015b\u0107, a po drugie – nie mieli na to \u015brodk\u00f3w. Kiedy dach przecieka\u0142 na pi\u0119trze, sprowadzano si\u0119 na parter. Z czasem zacz\u0119to kwaterowa\u0107 tam rodziny w ramach urz\u0105dzanych mieszka\u0144 komunalnych. Na kortach tenisowych okoliczna m\u0142odzie\u017c gra\u0142a w pi\u0142k\u0119. Na podw\u00f3rkach i w parkach organizowano festyny ludowe. Starodrzew z park\u00f3w przydworskich nierzadko wycinano. Cz\u0119\u015b\u0107 dwor\u00f3w p\u0142on\u0119\u0142a za spraw\u0105 “nieznanych sprawc\u00f3w”. Ruiny s\u0105 cenionym przez okoliczn\u0105 ludno\u015b\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em pozyskiwania darmowego materia\u0142u budowlanego.<\/p>\n

Wyniki dzie\u0142a zniszczenia najlepiej ilustruje statystyka. Za dr. Maciejem Rydlem Autorka podaje, \u017ce z 15.000 dwor\u00f3w istniej\u0105cych w Polsce przed wojn\u0105 (nie wliczaj\u0105c dwor\u00f3w na Kresach Wschodnich i na “ziemiach odzyskanych”) do dzisiaj przetrwa\u0142o 3.000, z czego a\u017c 2.000 w ruinie.<\/p>\n

“WSZYSCY WE WSI WIEDZ\u0104”. D\u0141UGIE TRWANIE REFORMY.<\/h1>\n

Ostatni rozdzia\u0142 nawet na tle ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ra\u00a0 w ca\u0142o\u015bci jest wyj\u0105tkowo ciekawa, zas\u0142uguje na szczeg\u00f3lne wyr\u00f3\u017cnienie. Napisz\u0119 o nim najmniej, aby bardziej zach\u0119ci\u0107 czytelnik\u00f3w do lektury. Z tego rozdzia\u0142u dowiemy si\u0119 jak trwa\u0142e podzia\u0142y we wsiach podworskich wywo\u0142a\u0142a reforma rolna oraz jak bardzo r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 one do dzisiaj od s\u0105siednich wsi, w kt\u00f3rych nie by\u0142o dworu i dziedzica. Dowiemy si\u0119 o tym co najm\u0142odsze pokolenia mieszka\u0144c\u00f3w wsi s\u0105dz\u0105 o reformie. Dowiemy si\u0119 o – na og\u00f3\u0142 nieudanych, a nierzadko dramatycznych – pr\u00f3bach powrotu dawnych w\u0142a\u015bcicieli do odebranych ich przodkom maj\u0105tk\u00f3w pod koniec lat 80. XX w. i szczeg\u00f3lnie po 1989 r. (Polska jako jedyny kraj w Europie nie przeprowadzi\u0142a reprywatyzacji). Dowiemy si\u0119 o r\u00f3\u017cnych postawach by\u0142ych ziemian i ich r\u00f3\u017cnym stosunku tak do reformy, jak i do pomys\u0142u, aby powr\u00f3ci\u0107 do rodowych siedzib. Wreszcie – dowiemy si\u0119 o losach tych, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 dwory odzyska\u0107 (na og\u00f3\u0142 odkupi\u0107) lub wej\u015b\u0107 w ich posiadanie pomimo braku jakichkolwiek zwi\u0105zk\u00f3w rodzinnych z wsi\u0105 – czyli o starych i nowych dziedzicach. Co s\u0105dzi wie\u015b o nowych mieszka\u0144cach dwor\u00f3w, czy uznaje ich za nowych pan\u00f3w i dziedzic\u00f3w, czy jest do nich nastawiona wrogo, przyja\u017anie czy oboj\u0119tnie? Poznamy kilka historii w\u0142a\u015bcicieli dwor\u00f3w – tych z pozytywnym i tych z negatywnym zako\u0144czeniem.<\/p>\n

\"\"
XVIII wieczny pa\u0142ac Radziwi\u0142\u0142\u00f3w w Sicheni Du\u017cej – po zniszczeniach po reformie rolnej i dzisiaj. Pa\u0142ac po aresztowaniu Radziwi\u0142\u0142\u00f3w zajmowali Niemcy, potem armia radziecka, wreszcie zosta\u0142 podzielony na mieszkania dla robotnik\u00f3w rolnych. Pa\u0142ac odkupi\u0142 i wyremontowa\u0142 Stefan Dunin-W\u0105sowicz – krewny Radziwi\u0142\u0142\u00f3w i doprowadza do dawnej \u015bwietno\u015bci. [\u017ar\u00f3d\u0142o: profil facebookowy Fundacji Rekonstrukcji i odbudowy<\/a>]<\/figcaption><\/figure>\n

W rozmowach ze wsp\u00f3\u0142czesnymi mieszka\u0144cami wsi przewija si\u0119 temat niesprawiedliwo\u015bci, jakiej do\u015bwiadczyli dawni w\u0142a\u015bciciele. \u017bal z jakim m\u00f3wi si\u0119 o zniszczeniu dwor\u00f3w dotyczy jednak nie substancji zabytkowej czy dawnego ustroju wsi, ale faktu, \u017ce przestrze\u0144 czy budynek, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by s\u0142u\u017cy\u0107 ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci, niszczeje i marnuje si\u0119. Dlatego powszechny jest pozytywny stosunek do nowych w\u0142a\u015bcicieli – byleby chcieli co\u015b w tym dworze urz\u0105dzi\u0107. Cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci \u017ale reaguje na pr\u00f3by zamkni\u0119cia kupionych park\u00f3w oko\u0142odworskich. Inni – uznaj\u0105 to za normaln\u0105 kolej rzeczy i chocia\u017c nowy w\u0142a\u015bciciel pozostawia bram\u0119 otwart\u0105 – nie wchodz\u0105 na teren cudzego ju\u017c parku. Mieszka\u0144cy doceniaj\u0105 pr\u00f3by otwarcia si\u0119 na wie\u015b przez nowych w\u0142a\u015bcicieli – np. poprzez organizowanie wycieczek po odnowionym dworze. Ciekawo\u015b\u0107 – jak wygl\u0105da nie tyle dw\u00f3r, ale dawna szko\u0142a, gdzie kto\u015b si\u0119 uczy\u0142 w dzieci\u0144stwie, czy biuro, w kt\u00f3rym pracowa\u0142 – po rewitalizacji odkupionych obiekt\u00f3w dworskich zach\u0119ca mieszka\u0144c\u00f3w do odwiedzin. Zadowolenie i uznanie za uratowanie i przywr\u00f3cenie budynkom atrakcyjnego wygl\u0105du towarzyszy rozczarowaniu, \u017ce w urz\u0105dzonych tam hotelach i restauracjach mieszka\u0144c\u00f3w wsi nie sta\u0107 na wi\u0119cej ni\u017c czarn\u0105 kaw\u0119, bo ju\u017c kawa\u0142ek ciasta kosztuje tyle, co w du\u017cym mie\u015bcie.<\/p>\n

W podsumowaniu Autorka zwraca m.in. uwag\u0119 na fakt, \u017ce reforma rolna nie ma mocy symbolicznej por\u00f3wnywalnej do aktu zniesienia pa\u0144szczyzny. Dzisiaj ma\u0142o kto przywi\u0105zuje do niej wag\u0119. Dotkn\u0119\u0142a i dotyczy\u0142a w\u0142a\u015bciwie tylko dw\u00f3ch grup spo\u0142ecznych – ofiar i beneficjent\u00f3w – ziemian oraz bezrolnych i ma\u0142orolnych ch\u0142op\u00f3w. Nie zmieni\u0142a znacz\u0105co sytuacji na wsi, nie zaspokoi\u0142a g\u0142odu ziemi. Doprowadzi\u0142a za to do zag\u0142ady \u015bwiata ziemian i ich siedzib oraz ogromnego zmarnowania zasob\u00f3w. Ponadto pog\u0142\u0119bi\u0142a wcze\u015bniejsze podzia\u0142y wiejskiego \u015brodowiska i sta\u0142a si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em nowych konflikt\u00f3w.<\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka p. dr Anny Wylega\u0142y sk\u0142ania do przemy\u015ble\u0144 i zadumy nad tragiczn\u0105 i wci\u0105\u017c ma\u0142o znan\u0105 histori\u0105 Polski XX wieku. Co wa\u017cne – nie nale\u017cy do \u017cadnego z g\u0142\u00f3wnych nurt\u00f3w, w kt\u00f3rych ukazuje si\u0119 dzisiaj ten trudny i z\u0142o\u017cony okres polskiej historii. Nie jest ani przyk\u0142adem modnej szczeg\u00f3lnie ostatnio literatury “ch\u0142opochwalczej”, kt\u00f3ra dostarcza czytelnikowi nieprawdziwy, bo stronniczy obraz wy\u0142\u0105cznie krzywdy do\u015bwiadczanej przez ch\u0142op\u00f3w rzekomo stale i od wiek\u00f3w ciemi\u0119\u017conych przez szlacht\u0119 i ziemian – krwiopijc\u00f3w i sadyst\u00f3w. Nie nale\u017cy tak\u017ce do r\u00f3wnie subiektywnego i cz\u0119sto stronniczego nurtu literatury pro-ziemia\u0144skiej, gdzie ka\u017cdy ziemianin jest wzorem cn\u00f3t, a ka\u017cdy ch\u0142op – je\u017celi nie z\u0142odziejem i obibokiem, to co najmniej osob\u0105 podejrzan\u0105 i sk\u0142onn\u0105 do najgorszych czyn\u00f3w. Ksi\u0105\u017cka b\u0119d\u0105ca bardzo solidn\u0105 prac\u0105 naukow\u0105 opart\u0105 na rzetelnych badaniach wype\u0142nia luk\u0119 w polskiej literaturze dotycz\u0105cej reformy rolnej, kt\u00f3ra jest nadal bardzo skromna. Trudno w to uwierzy\u0107, ale praca p. dr Anny Wylega\u0142y jest pierwsz\u0105 monografi\u0105 naukow\u0105 na ten temat. Jednocze\u015bnie ma wyj\u0105tkowy dla monografii naukowych walor – jest napisana przyst\u0119pnym dla laik\u00f3w j\u0119zykiem, pi\u0119kn\u0105 polszczyzn\u0105 i potoczystym stylem.<\/p>\n

Autorka przeprasza pod koniec ksi\u0105\u017cki, \u017ce chocia\u017c stara\u0142a si\u0119, to nie uda\u0142o si\u0119 jej ustrzec przed wpleceniem w tre\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki emocji, zapis\u00f3w w\u0142asnych uczu\u0107 i stosunku do opisanego tematu. Zapewniam, \u017ce tych wtr\u0105ce\u0144 jest bardzo ma\u0142o, a ka\u017cde jest wywa\u017cone, delikatne i wyra\u017anie zaznaczone. Te emocje nie s\u0105 wad\u0105, ale stanowi\u0105 o dodatkowej warto\u015bci ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n

Szczerze polecam ksi\u0105\u017ck\u0119 p. dr Anny Wylega\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
Anna Wylega\u0142a “By\u0142 dw\u00f3r, nie ma dworu. Reforma rolna w Polsce”. Wydawnictwo Czarne, 2021 (I wydanie) i 2022 (II wydanie). 390 s.<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Gdyby nie og\u0142oszenie w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych, reklamuj\u0105ce spotkanie autorskie, nie wiedzia\u0142bym, \u017ce taka praca w og\u00f3le powsta\u0142a. Szcz\u0119\u015bliwie dla os\u00f3b spoza Warszawy, spotkanie z autork\u0105 odby\u0142o si\u0119 w formule zdalnej. Frekwencja by\u0142a zaskakuj\u0105co du\u017ca jak na tak niepopularny dzisiaj temat. Nie podejrzewa\u0142em, \u017ce a\u017c tyle os\u00f3b interesuje reforma rolna. Natychmiast po zako\u0144czeniu spotkania zam\u00f3wi\u0142em ksi\u0105\u017ck\u0119 … Continue reading ARMARIA POLECA: “BY\u0141 DW\u00d3R, NIE MA DWORU. REFORMA ROLNA W POLSCE”<\/span> →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1469,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[244,245,136,24],"tags":[251,237,253,239,25,236],"class_list":["post-1439","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dwory","category-palace","category-recenzje","category-szlachta","tag-dwor","tag-palace","tag-recenzja","tag-reforma-rolna","tag-szlachta","tag-ziemianie"],"yoast_head":"\nARMARIA POLECA: "BY\u0141 DW\u00d3R, NIE MA DWORU. REFORMA ROLNA W POLSCE" - ARMARIA<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/armaria.info\/?p=1439\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"ARMARIA POLECA: "BY\u0141 DW\u00d3R, NIE MA DWORU. REFORMA ROLNA W POLSCE" - ARMARIA\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Gdyby nie og\u0142oszenie w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych, reklamuj\u0105ce spotkanie autorskie, nie wiedzia\u0142bym, \u017ce taka praca w og\u00f3le powsta\u0142a. Szcz\u0119\u015bliwie dla os\u00f3b spoza Warszawy, spotkanie z autork\u0105 odby\u0142o si\u0119 w formule zdalnej. Frekwencja by\u0142a zaskakuj\u0105co du\u017ca jak na tak niepopularny dzisiaj temat. Nie podejrzewa\u0142em, \u017ce a\u017c tyle os\u00f3b interesuje reforma rolna. Natychmiast po zako\u0144czeniu spotkania zam\u00f3wi\u0142em ksi\u0105\u017ck\u0119 … Continue reading ARMARIA POLECA: “BY\u0141 DW\u00d3R, NIE MA DWORU. REFORMA ROLNA W POLSCE” →\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/armaria.info\/?p=1439\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"ARMARIA\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2023-02-09T17:25:46+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-05-01T09:31:17+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/armaria.info\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/558370_1c-scaled.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"2560\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1168\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Marcin Wiszowaty\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Marcin Wiszowaty\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"24 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/armaria.info\/?p=1439\",\"url\":\"https:\/\/armaria.info\/?p=1439\",\"name\":\"ARMARIA POLECA: \\\"BY\u0141 DW\u00d3R, NIE MA DWORU. REFORMA ROLNA W POLSCE\\\" - ARMARIA\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"http:\/\/armaria.info\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/armaria.info\/?p=1439#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/armaria.info\/?p=1439#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/armaria.info\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/558370_1c-scaled.jpg\",\"datePublished\":\"2023-02-09T17:25:46+00:00\",\"dateModified\":\"2026-05-01T09:31:17+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"http:\/\/armaria.info\/#\/schema\/person\/ae7b9d741dab2c5f1e91f7ce49198e53\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/armaria.info\/?p=1439#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/armaria.info\/?p=1439\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/armaria.info\/?p=1439#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/armaria.info\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/558370_1c-scaled.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/armaria.info\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/558370_1c-scaled.jpg\",\"width\":2560,\"height\":1168},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/armaria.info\/?p=1439#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"http:\/\/armaria.info\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"ARMARIA POLECA: “BY\u0141 DW\u00d3R, NIE MA DWORU. REFORMA ROLNA W POLSCE”\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"http:\/\/armaria.info\/#website\",\"url\":\"http:\/\/armaria.info\/\",\"name\":\"ARMARIA\",\"description\":\"SZTUKA HERALDYKA MONARCHIA ETYKIETA SZLACHTA CEREMONIA\u0141 (con. MMXVIII)\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"http:\/\/armaria.info\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"http:\/\/armaria.info\/#\/schema\/person\/ae7b9d741dab2c5f1e91f7ce49198e53\",\"name\":\"Marcin Wiszowaty\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"http:\/\/armaria.info\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/8f2327c047070c019a40162796e468c7?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/8f2327c047070c019a40162796e468c7?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Marcin Wiszowaty\"},\"url\":\"https:\/\/armaria.info\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"ARMARIA POLECA: \"BY\u0141 DW\u00d3R, NIE MA DWORU. REFORMA ROLNA W POLSCE\" - ARMARIA","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/armaria.info\/?p=1439","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"ARMARIA POLECA: \"BY\u0141 DW\u00d3R, NIE MA DWORU. REFORMA ROLNA W POLSCE\" - ARMARIA","og_description":"Gdyby nie og\u0142oszenie w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych, reklamuj\u0105ce spotkanie autorskie, nie wiedzia\u0142bym, \u017ce taka praca w og\u00f3le powsta\u0142a. Szcz\u0119\u015bliwie dla os\u00f3b spoza Warszawy, spotkanie z autork\u0105 odby\u0142o si\u0119 w formule zdalnej. Frekwencja by\u0142a zaskakuj\u0105co du\u017ca jak na tak niepopularny dzisiaj temat. Nie podejrzewa\u0142em, \u017ce a\u017c tyle os\u00f3b interesuje reforma rolna. Natychmiast po zako\u0144czeniu spotkania zam\u00f3wi\u0142em ksi\u0105\u017ck\u0119 … Continue reading ARMARIA POLECA: “BY\u0141 DW\u00d3R, NIE MA DWORU. REFORMA ROLNA W POLSCE” →","og_url":"https:\/\/armaria.info\/?p=1439","og_site_name":"ARMARIA","article_published_time":"2023-02-09T17:25:46+00:00","article_modified_time":"2026-05-01T09:31:17+00:00","og_image":[{"width":2560,"height":1168,"url":"https:\/\/armaria.info\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/558370_1c-scaled.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Marcin Wiszowaty","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"Marcin Wiszowaty","Est. reading time":"24 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/armaria.info\/?p=1439","url":"https:\/\/armaria.info\/?p=1439","name":"ARMARIA POLECA: \"BY\u0141 DW\u00d3R, NIE MA DWORU. REFORMA ROLNA W POLSCE\" - ARMARIA","isPartOf":{"@id":"http:\/\/armaria.info\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/armaria.info\/?p=1439#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/armaria.info\/?p=1439#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/armaria.info\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/558370_1c-scaled.jpg","datePublished":"2023-02-09T17:25:46+00:00","dateModified":"2026-05-01T09:31:17+00:00","author":{"@id":"http:\/\/armaria.info\/#\/schema\/person\/ae7b9d741dab2c5f1e91f7ce49198e53"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/armaria.info\/?p=1439#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/armaria.info\/?p=1439"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/armaria.info\/?p=1439#primaryimage","url":"https:\/\/armaria.info\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/558370_1c-scaled.jpg","contentUrl":"https:\/\/armaria.info\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/558370_1c-scaled.jpg","width":2560,"height":1168},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/armaria.info\/?p=1439#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"http:\/\/armaria.info\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"ARMARIA POLECA: “BY\u0141 DW\u00d3R, NIE MA DWORU. REFORMA ROLNA W POLSCE”"}]},{"@type":"WebSite","@id":"http:\/\/armaria.info\/#website","url":"http:\/\/armaria.info\/","name":"ARMARIA","description":"SZTUKA HERALDYKA MONARCHIA ETYKIETA SZLACHTA CEREMONIA\u0141 (con. MMXVIII)","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"http:\/\/armaria.info\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"http:\/\/armaria.info\/#\/schema\/person\/ae7b9d741dab2c5f1e91f7ce49198e53","name":"Marcin Wiszowaty","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"http:\/\/armaria.info\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/8f2327c047070c019a40162796e468c7?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/8f2327c047070c019a40162796e468c7?s=96&d=mm&r=g","caption":"Marcin Wiszowaty"},"url":"https:\/\/armaria.info\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1439","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1439"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1439\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1473,"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1439\/revisions\/1473"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1469"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1439"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1439"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/armaria.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1439"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}