{"id":1663,"date":"2024-08-30T14:17:49","date_gmt":"2024-08-30T14:17:49","guid":{"rendered":"https:\/\/armaria.info\/?page_id=1663"},"modified":"2024-08-31T11:40:29","modified_gmt":"2024-08-31T11:40:29","slug":"pozrzadlo-dwor-fedora-von-zobeltitz","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/armaria.info\/?page_id=1663","title":{"rendered":"PO\u0179RZAD\u0141O: DW\u00d3R FEDORA VON ZOBELTITZ"},"content":{"rendered":"
Niepozorna wie\u015b Po\u017arzad\u0142o w wojew\u00f3dztwie lubuskim mo\u017ce poszczyci\u0107 si\u0119 histori\u0105 si\u0119gaj\u0105c\u0105 XIII wieku. Jak w przypadku wielu miejscowo\u015bci w tej cz\u0119\u015bci Polski, rok 1945 jest dat\u0105 graniczn\u0105 pomi\u0119dzy dawn\u0105, a now\u0105 histori\u0105 tego miejsca, dodatkowo podkre\u015blon\u0105 jego zmienion\u0105 nazw\u0105. Po\u017arzad\u0142o to osobliwa pr\u00f3ba spolszczenia niemieckiej nazwy Spiegelberg, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by przet\u0142umaczy\u0107 na j\u0119zyk polski dos\u0142ownie jako “Lustrzana G\u00f3ra”. Zapewne za spraw\u0105 cz\u0142onu niemieckiej nazwy miejscowo\u015bci “spiegel” (czyli po polsku: “lustro”), wsi nadano polsk\u0105 nazw\u0119 nawi\u0105zuj\u0105c\u0105 do staropolszczyzny, gdzie dzisiejsze lustro to w\u0142a\u015bnie: “po\u017arzad\u0142o”.<\/span><\/div>\n

 <\/p>\n

\n

Przy drodze we wsi stoi prywatny dom, kt\u00f3rego bry\u0142a i okoliczny starodrzew zdradzaj\u0105 dawn\u0105 \u015bwietno\u015b\u0107 tego miejsca. Foremna chocia\u017c bardzo okaleczona bry\u0142a odznacza si\u0119 XIX-wiecznym dworkowym kszta\u0142tem. To jedyna tego typu budowla w okolicy. W tympanonie wie\u0144cz\u0105cym ryzalit budynku mo\u017cna dostrzec zdobienie \u017cywo przypominaj\u0105ce herb szlachecki.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n<\/div>\n

\n
\"\"
Herb rodu von Zobeltitz w tympanonie wie\u0144cz\u0105cym ryzalit budynku.<\/span><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n<\/div>\n

\n

Bli\u017csza analiza historii miejsca i samego zdobienia pozwoli\u0142a na pozytywn\u0105 weryfikacj\u0119 mojego przeczucia. To dawny dworek niemieckiej rodziny szlacheckiej von Zobeltitz. Obecni w\u0142a\u015bciciele domu, jak wielu okolicznych mieszka\u0144c\u00f3w, przybyli na te tereny po wojnie, dok\u0142adnie – w latach 50. XX wieku. Zastali dom w stanie cz\u0119\u015bciowo spalonym i zrujnowanym. Postanowili go odbudowa\u0107 i wyremontowa\u0107 w ramach skromnych, powojennych mo\u017cliwo\u015bci, w warunkach powszechnego niedoboru. Wstawili nowe okna, zamurowali inne, przebudowali wej\u015bcie. Zapytani o herb na tympanonie obecni w\u0142a\u015bciciele opowiedzieli mi, \u017ce kiedy obejmowali budynek herb by\u0142 ledwie widoczny, zamalowany. Wzbudzi\u0142 jednak zainteresowanie jednego z cz\u0142onk\u00f3w rodziny, kt\u00f3ry uzna\u0142, \u017ce to element ozdobny i \u017ce zas\u0142uguje na zachowanie. Oczy\u015bci\u0142 dekoracj\u0119 [wida\u0107, \u017ce ju\u017c w\u00f3wczas musia\u0142 by\u0107 powa\u017cnie uszkodzony – szczeg\u00f3\u0142y reliefu s\u0105 zatarte] i pomalowa\u0142 j\u0105 na kontrastuj\u0105cy ze \u015bcianami kolor. I tak pozosta\u0142o do dzisiaj. Nikt z mieszka\u0144c\u00f3w nie zna\u0142 wcze\u015bniejszej historii budynku.<\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n

<\/div>\n
\n

\"\" \"\"<\/p>\n

\"\"
Dom w Po\u017arzadle.<\/strong> Zdj\u0119cia z 2017 r.\u00a0<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n
\"\"<\/a>
Ten sam budynek – jako dworek rodziny von Zobeltitz. <\/strong>Zdj\u0119cie z prze\u0142omu XIX i XX w.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n
<\/div>\n
Spiegelberg w swojej blisko 800-letniej historii przechodzi\u0142 z r\u0105k do r\u0105k kolejnych w\u0142a\u015bcicieli – miejscowych rod\u00f3w rycerskich, ale tak\u017ce zakonu joannit\u00f3w, do kt\u00f3rego ca\u0142a lub cz\u0119\u015b\u0107 wsi nale\u017ca\u0142a jeszcze w XVIII w. Sekularyzacja d\u00f3br zakonnych w 1810 r. sprawi\u0142a, \u017ce wie\u015b wesz\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br pa\u0144stwowych pa\u0144stwa pruskiego. Wkr\u00f3tce zosta\u0142a sprzedana i ponownie ruszy\u0142 korow\u00f3d kolejnych w\u0142a\u015bcicieli sprzedaj\u0105cych i kupuj\u0105cych maj\u0105tek Spiegelberg. Jednymi z nich, kt\u00f3rzy w latach 1850-53 nabyli zlokalizowany w cz\u0119\u015bci wsi maj\u0105tek ziemski,\u00a0 by\u0142a rodzina von Zobeltitz. To w\u0142a\u015bnie z ni\u0105 zwi\u0105zany jest jedyny heraldyczny zabytek ocala\u0142y we wsi.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
Von Zobeltitzowie to stara szlachta sakso\u0144ska, korzeniami si\u0119gaj\u0105ca Marchii Mi\u015bnie\u0144skiej, z udokumentowan\u0105 histori\u0105 od 1207 r.<\/span><\/div>\n

 <\/p>\n

Dnia 5 pa\u017adziernika 1857 r. w rodzinnym domu w Spiegelbergu przyszed\u0142 na \u015bwiat Fedor von Zobeltitz (dok\u0142adnie: Fedor Karl Maria Hermann August von Zobeltitz). By\u0142 barwn\u0105 postaci\u0105.<\/span><\/div>\n
<\/div>\n
\"\"
Herb rodu von Zobeltitz<\/strong> [\u017ar\u00f3d\u0142o: Alfred Freiherr von Krane, Wappen- und Handbuch des in Schlesien (einschliesslich der Oberlausitz) landgesessenen Adels. Goerlitz 1901 – 1904]<\/span><\/figcaption><\/figure><\/div>\n

 <\/p>\n

Po uko\u0144czeniu szko\u0142y wojskowej, w wieku 16 lat na ochotnika zaci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 do kawalerii. Po zako\u0144czeniu s\u0142u\u017cby osiad\u0142 w rodzinnym maj\u0105tku, kt\u00f3ry przej\u0105\u0142 po \u015bmierci starszego brata – Hannsa Caspara von Zobeltitz – w 1918 r. Brat – r\u00f3wnie\u017c oficer, ale tak\u017ce pisarz – zarazi\u0142 Fedora pasj\u0105 literack\u0105. M\u0142odszy z braci zadebiutowa\u0142 w prasie. Prowadzi\u0142 kronik\u0119 towarzysk\u0105 \u00f3wczesnej socjety w prasie berli\u0144skiej i hamburskiej. Pracowa\u0142 w redakcji periodyku po\u015bwi\u0119conego genealogii szlachty i arystokracji (“Deutsches Familienblatt”). Potem zacz\u0105\u0142 pisa\u0107 opowiadania, sztuki teatralne i ksi\u0105\u017cki. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce mia\u0142 w tej dziedzinie spory talent i m\u00f3g\u0142 uczyni\u0107 pisarstwo \u017ar\u00f3d\u0142em dochodu (istotnym obok malej\u0105cych dochod\u00f3w z maj\u0105tku ziemskiego). Fedor von Zobeltitz uwiecznia\u0142 w swoich ksi\u0105\u017ckach \u015bmietank\u0119 towarzysk\u0105 Niemiec ery wilhelmi\u0144skiej. Nie tworzy\u0142 dzie\u0142 wybitnych. By\u0142a to zwyk\u0142a beletrystyka – powie\u015bci o balach, rautach, \u017cyciu wy\u017cszych sfer, romansach, ale tak\u017ce ulubione opowie\u015bci wojenne i o rycerzach. Wyj\u0105tkowy zmys\u0142 obserwacyjny autora sprawi\u0142, \u017ce jego ksi\u0105\u017cki s\u0105 do dzi\u015b cenione jako \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy o \u017cyciu elit tego okresu.<\/span><\/div>\n

 <\/p>\n

\"\"
Na przeja\u017cd\u017cce rowerem i z psami – zapewne gdzie\u015b w Spiegelbergu\/Po\u017arzadle.<\/strong>\u00a0 \u0179r\u00f3d\u0142o: M\u00fcnchner Stadtmuseum, Sammlung Fotografie, Archiv Kester<\/a><\/span> [CC BY-SA 4.0<\/a>]<\/figcaption><\/figure><\/div>\n
<\/div>\n
\n

 <\/p>\n

Fedor sp\u0119dza\u0142 lato w rodzinnym maj\u0105tku w Spiegelbergu, a okres zimowy – w Berlinie (dzieli je ok. 140 km). W mi\u0119dzyczasie wypuszcza\u0142 si\u0119 na d\u0142ugie objazdy po Europie oraz po \u015bwiecie. Odwiedzi\u0142 Afryk\u0119, Azj\u0119 i Ameryk\u0119 \u0141aci\u0144sk\u0105. W podr\u00f3\u017cy do Argentyny i Chile towarzyszy\u0142 ksi\u0119ciu Albertowi Wilhelmowi von Hohenzollern, admira\u0142owi i g\u0142\u00f3wnodowodz\u0105cemu niemieckiej floty, bratu cesarza Wilhelma II oraz jego \u017conie Irene von Hessen-Darmstadt.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

 <\/p>\n

\"\"
Fedor w swojej bibliotece – zdj\u0119cie z oryginalnym autografem pisarza<\/strong> [\u0179r\u00f3d\u0142o: Gustav Adolf Erich Bogeng: \u201eRocznik biblioznawstwa i hobby\u201d Harrwitz, Berlin 1909; de.wikipedia.org<\/a>]<\/span><\/figcaption><\/figure><\/div>\n
<\/div>\n
\n

 <\/p>\n

Jeszcze od czas\u00f3w s\u0142u\u017cby w wojsku interesowa\u0142 si\u0119 ksi\u0105\u017ckami. Z czasem sta\u0142 si\u0119 zapalonym bibliofilem g\u0142\u00f3wnie za spraw\u0105 Eduarda Grisebacha (1845 – 1906) dyplomaty, pisarza, literaturoznawcy i bibliofila, kt\u00f3rego spotka\u0142 w czasie z jednej z aukcji ksi\u0105\u017cek. Fedor za\u0142o\u017cy\u0142 dwa stowarzyszenia promuj\u0105ce kolekcjonowanie i wiedz\u0119 o “dobrych i pi\u0119knych ksi\u0105\u017ckach” – w Lipsku (1904 r.) i w Berlinie (1905 r.). W swoim dworze w Spiegelbergu zgromadzi\u0142 okaza\u0142\u0105 bibliotek\u0119 z wieloma rzadkimi pozycjami. Dwukrotnie wystawia\u0142 j\u0105 na sprzeda\u017c – zapewne dla podratowania bud\u017cetu. Sprzeda\u017c pierwszej zleci\u0142 w 1910 r. swojemu przyjacielowi, znanemu antykwariuszowi pochodzenia \u017cydowskiego, Martinowi Breslauerowi. Katalog aukcji jego ksi\u0105\u017cek liczy\u0142 a\u017c 2990 pozycji. Wystawiona na sprzeda\u017c w 1921 r. druga kolekcja zosta\u0142a zakupiona przez pa\u0144stwo niemieckie i przekazana w ramach odszkodowania za zbrodnie niemieckie w belgijskim Leuven w czasie I wojny \u015bwiatowej. Kolekcja Fedora von Zobeltitz do dzisiaj jest cz\u0119\u015bci\u0105 zbior\u00f3w Biblioteki Uniwersytetu w Leuven. By\u0142 wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielem Towarzystwa Literackiego w Berlinie i Towarzystwa Bibliofilskiego w Weimarze.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

<\/div>\n
\"\"
Ekslibris Fedora von Zobeltitz<\/strong> [autor: Carl Leonhard Becker (1843-1917), Public Domain]<\/span><\/figcaption><\/figure><\/div>\n
<\/div>\n
\n

 <\/p>\n

Fedor von Zobeltitz zmar\u0142 w 1934 r. i zosta\u0142 pochowany w Berlinie-Wilmersdorfie. By\u0142 dwukrotnie \u017conaty. Pozostawi\u0142 dwoje dzieci. Syn, Heinz by\u0142 malarzem i pisarzem. Wyemigrowa\u0142 do Argentyny, gdzie zmar\u0142 na raka dwa lata po \u015bmierci ojca w 1936 r. W 1945 r. wydano w Buenos Aires jego ksi\u0105\u017ck\u0119 opisuj\u0105c\u0105… dom rodzinny w Spiegelbergu. C\u00f3rka – Hilde Stein-von Zobeltitz tak\u017ce by\u0142a pisark\u0105.<\/span><\/span><\/p>\n

 <\/p>\n<\/div>\n

\"\"
P\u0142yta epitafijna Fedora na cmentarzu w Berlinie<\/strong> [autor: Axel Mauruszat, CC-BY-2.0-DE<\/a>]<\/span><\/figcaption><\/figure><\/div>\n
\n

 <\/p>\n

\"\"<\/div>\n
\n

 <\/p>\n

\"\"<\/div>\n
\n

 <\/p>\n

\"\"<\/div>\n
<\/div>\n
Ksi\u0105\u017cki Fedora\u00a0 s\u0105 nadal wydawane i czytane w Niemczech. A\u017c sze\u015b\u0107 z nich doczeka\u0142o si\u0119 lu\u017anych adaptacji filmowych w latach 1917 – 1950. W jednym z nich, jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych r\u00f3l zagra\u0142a gwiazda niemieckiego kina niemego Lya Mara – to pseudonim sceniczny Aleksandry Gudowicz\u00f3wnej urodzonej w polskiej rodzinie w Rydze.<\/span><\/div>\n

 <\/p>\n

\n
\"\"
Kadr z filmu niemego “Das Geschlecht der Schelme” z 1917 r. na motywach ksi\u0105\u017cki Fedora von Zobeltitz.\u00a0<\/strong> \u00a0 W rolach g\u0142\u00f3wnych wyst\u0105pi\u0142y gwiazdy niemieckiego kina niemego: Friedrich Zelnik i Lya Mara (w prywatnym \u017cyciu byli ma\u0142\u017ce\u0144stwem). Pe\u0142en rozmachu, brawurowy scenariusz to historia odrzuconego konkurenta, kt\u00f3ry z pomoc\u0105 hipnotyzera pr\u00f3buje odzyska\u0107 ukochan\u0105 pogr\u0105\u017caj\u0105c jej m\u0119\u017ca – fa\u0142szywego arystokrat\u0119 ukrywaj\u0105cego przest\u0119pcz\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 w Nowym Jorku. Film zawiera wszystkie obowi\u0105zkowe elementy gatunku: intrygi, nag\u0142e zwroty akcji, romans, nieszcz\u0119\u015bliw\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 i zazdro\u015b\u0107. Lya Mara, gwiazda niemieckiego kina niemiego urodzi\u0142a si\u0119 w polskiej rodzinie w Rydze jako Aleksandra Gudowicz\u00f3wna.<\/span><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n

Przedwojenne zdj\u0119cia siedziby Fedora von Zobeltitz w Spiegelbergu dowodz\u0105, \u017ce dzisiejszy budynek w Po\u017arzadle to ledwie cie\u0144 dawnego dworu. To smutna konsekwencja tragicznej wojny i brutalnego przeci\u0119cia historii tych ziem.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n

<\/div>\n
\"\"<\/span><\/div>\n
\n

 <\/p>\n<\/div>\n

<\/div>\n
\"\"
Przedwojenna poczt\u00f3wka z miejscowo\u015bci Spiegelberg. W prawym g\u00f3rnym rogu dw\u00f3r Fedora von Zobeltitz<\/strong> [\u017ar\u00f3d\u0142o: Oststenberger Heimatbrief 2003, nr 1]<\/figcaption><\/figure><\/div>\n

 <\/p>\n

\n

Obca na tych terenach rodzina, przesiedlona z innej cz\u0119\u015bci Polski uratowa\u0142a przed ponad 70 laty szcz\u0105tek dawnej historii swojej nowej ma\u0142ej ojczyzny, nie\u015bwiadoma jego tre\u015bci, ale przekonana o jego znaczeniu. Dzi\u0119ki temu dom nadal stoi i kusi amator\u00f3w historii i heraldyki, by pozna\u0107 jego ciekaw\u0105 histori\u0119. Powiedzia\u0142em obecnej w\u0142a\u015bcicielce dworu Fedora von Zobeltitz, \u017ce w herbie nad gankiem jest \u0142asica. Troch\u0119 posmutnia\u0142a – bo my\u015bla\u0142a, \u017ce to mo\u017ce lew, ale zainteresowa\u0142a si\u0119 opowiedzian\u0105 histori\u0105 i ucieszy\u0142a, \u017ce jej brat przed laty uratowa\u0142 tak ciekawy element dawnej historii domu. Dzi\u0119kuj\u0119 mojej rozm\u00f3wczyni za mi\u0142\u0105 i interesuj\u0105c\u0105 rozmow\u0119 o domu w Po\u017arzadle i skomplikowanej historii naszej cz\u0119\u015bci Europy.<\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n

<\/div>\n
\n

[tekst i wsp\u00f3\u0142czesne zdj\u0119cia pochodz\u0105 z 31 sierpnia 2017 r.]<\/span><\/em><\/em><\/p>\n<\/div>\n

<\/div>\n

WYKORZYSTANE MATERIA\u0141Y I \u0179R\u00d3D\u0141A:<\/strong><\/span><\/span><\/p>\n