{"id":1228,"date":"2022-01-23T18:07:51","date_gmt":"2022-01-23T18:07:51","guid":{"rendered":"http:\/\/armaria.info\/?page_id=1228"},"modified":"2022-01-29T14:26:48","modified_gmt":"2022-01-29T14:26:48","slug":"kolegiata-sw-ignacego-loyoli","status":"publish","type":"page","link":"http:\/\/armaria.info\/?page_id=1228","title":{"rendered":"Kolegiata pw. \u015bw. Ignacego Loyoli"},"content":{"rendered":"

Obecna,\u00a0p\u00f3\u017anobarokowa, pojezuicka \u015bwi\u0105tynia wybudowana w 1755 r. w podgda\u0144skich Starych Szkotach jest czwartym ko\u015bcio\u0142em na tym samym miejscu. Lokalizacja by\u0142a niemal gwarancj\u0105 zniszcze\u0144 przy okazji kolejnych obl\u0119\u017ce\u0144 miasta. Poprzedni ko\u015bci\u00f3\u0142, z XVII w., zniszczyli sami gda\u0144szczanie (oficjalnie wykonuj\u0105c rozkaz kr\u00f3la dotycz\u0105cy niszczenia zabudowa\u0144 na drodze wojsk zagra\u017caj\u0105cych Gda\u0144skowi, nieoficjalnie mia\u0142y tu mie\u0107 znaczenie trudne relacje mi\u0119dzy zakonem jezuit\u00f3w i protestanckimi w\u0142adzami miasta). Obecny \u2014 ju\u017c w 1807 r. straci\u0142 obie wie\u017ce (za spraw\u0105 \u017co\u0142nierzy napoleo\u0144skich oblegaj\u0105cych miasto). Ko\u015bci\u00f3\u0142 przetrwa\u0142 II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105, ale nie unikn\u0105\u0142 zniszcze\u0144. Przepad\u0142y witra\u017ce i cz\u0119\u015b\u0107 polichromii oraz wyposa\u017cenia ruchomego wn\u0119trz. W latach 1946-47 ko\u015bci\u00f3\u0142 przeszed\u0142 gruntowny remont i cz\u0119\u015bciow\u0105 odbudow\u0119.<\/span><\/p>\n

\"\"
Kolegiata pw. \u015bw. Ignacego Loyoli w Gda\u0144sku. [autor: Artur Andrzej<\/a>, CC0, via Wikimedia Commons]<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

W \u015bwietle burzliwej historii miasta bardzo cieszy fakt, \u017ce uda\u0142o si\u0119 ocali\u0107 i zachowa\u0107 do naszych czas\u00f3w du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zabytkowego wyposa\u017cenia \u015bwi\u0105tyni. Jednym z najcenniejszych jego element\u00f3w jest rokokowy wystr\u00f3j zakrystii. To w\u0142a\u015bnie w zakrystii odnalaz\u0142em – ku mojemu mi\u0142emu zaskoczeniu – oryginalny zestaw wizerunk\u00f3w heraldycznych w rokokowej stylistyce. Zaskoczenie by\u0142o o tyle wi\u0119ksze, \u017ce kilkukrotnie odwiedza\u0142em ko\u015bci\u00f3\u0142 w przesz\u0142o\u015bci, aby przekona\u0107 si\u0119, \u017ce nie ma w nim (w cz\u0119\u015bci g\u0142\u00f3wnej) \u017cadnych zabytk\u00f3w heraldycznych.<\/span><\/p>\n

\"\"
Wn\u0119trze zakrystii (fot. M. M. Wiszowaty, 2020 r.)<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

Zakrystia pochodzi z 1704 r., a wi\u0119c jest o ponad 50 lat starsza od ko\u015bcio\u0142a, otwartego w 1755 r. W \u015brodku znajduje si\u0119 pi\u0119\u0107 paneli z rokokowymi kartuszami herbowymi, podtrzymywanymi przez putta, usytuowanymi na szczycie zabudowy szafowej w formie tworz\u0105cej elementy grzebieniowej dekoracji. Trzy panele herbowe s\u0105 podw\u00f3jne, a pozosta\u0142e dwa \u2014 \u00a0pojedyncze. Ka\u017cdy panel herbowy zosta\u0142 opatrzony podpisem w j\u0119zyku \u0142aci\u0144skim na stylizowanym malarsko pasie pergaminu. Wizerunki herbowe prezentuj\u0105 tarcz\u0119 z god\u0142em oraz koron\u0119 rangow\u0105 z klejnotem. W przypadku podw\u00f3jnych przedstawie\u0144 zastosowano uk\u0142ad nie w pe\u0142ni prawid\u0142owy pod wzgl\u0119dem heraldycznym: jedna korona rangowa wie\u0144czy dwie skierowane od siebie (a nie ku sobie, jak w poprawnym uk\u0142onie heraldycznym) tarcze. Nad koron\u0105 umieszczono jeden lub dwa klejnoty, co tak\u017ce stanowi heraldyczne kuriozum. Herby nie posiadaj\u0105 innych typowych element\u00f3w, jak: he\u0142m, czy labry. God\u0142o herbowe na jednym z podw\u00f3jnych paneli jest zatarte. Pozosta\u0142a tylko tarcza z b\u0142\u0119kitnym polem (o czym ni\u017cej).\u00a0<\/span><\/p>\n

\"\" \"\"<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Podobna stylistyka oraz lokalizacja wszystkich herb\u00f3w prowadzi do wniosku, \u017ce nie jest to zestaw przypadkowy, ale \u015bwiadomie skonstruowany w oparciu o jak\u0105\u015b wsp\u00f3ln\u0105 cech\u0119 herbownych lub herb\u00f3w. Jest to wi\u0119c tzw. heraldyczny program ideowy. Wszystkie zaprezentowane herby nale\u017c\u0105 do dobroczy\u0144c\u00f3w ko\u015bcio\u0142a oraz innych postaci wa\u017cnych dla jego historii, co prowadzi do konkluzji, \u017ce mamy do czynienia z\u00a0cz\u0119sto spotykan\u0105 odmian\u0105 heraldycznego programu fundacyjnego (donacyjnego)<\/span><\/p>\n

Oto wspomniane panele z wizerunkami herbowymi:<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

Na zdj\u0119ciu widzimy wizerunek jednej z odmian herbu Grzyma\u0142a (w polu z\u0142otym mur z trzema blankami i otwart\u0105 bram\u0105, czerwony). Opis g\u0142osi “INSIGNE ANTONII OSTROVSCII EPISCOPI VLADISLAVIENSIS CONSECRATIONIS ECCLESIAE”. Herb upami\u0119tnia biskupa w\u0142oc\u0142awskiego, Antoniego Ostrowskiego herbu Grzyma\u0142a, kt\u00f3ry konsekrowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142.<\/span><\/p>\n

\"\"Antoni Kazimierz Ostrowski (1713-1784) \u2014 kawaler Orderu Or\u0142a Bia\u0142ego i Orderu \u015awi\u0119tego Stanis\u0142awa, senator rezydent, elektor kr\u00f3l\u00f3w,\u00a0biskup inflancki, a nast\u0119pnie kujawski i w\u0142oc\u0142awski, arcybiskup gnie\u017anie\u0144ski i prymas Polski i Litwy. Ten sprawny gospodarz i zarz\u0105dca d\u00f3br nie zapisa\u0142 si\u0119 chwalebnie na kartach dziej\u00f3w. Przeszed\u0142 do historii Polski jako stronnik polityczny Rosjan, odgrywaj\u0105c rol\u0119 w stopniowym upadku Rzeczypospolitej, w tym – w I rozbiorze.<\/span><\/p>\n

\"\"Powy\u017cszym wizerunkom herb\u00f3w Radwan (prawa heraldyczna) i Zbi\u015bwicz (lewa) towarzyszy opis: “INSIGNIA BENEFACTORUM RIBINSCIORUM\u00a0GRABOSCIORUM”. Barwy p\u00f3l obu herb\u00f3w zosta\u0142y z nieznanych powod\u00f3w zamienione\u00a0\u2014 Radwan powinien mie\u0107 pole czerwone, a Zbi\u015bwicz – b\u0142\u0119kitne.
\nRadwan to herb J\u00f3zefa Rybi\u0144skiego, opata klasztoru cysters\u00f3w w Gda\u0144sku Oliwie, kt\u00f3ry 16 listopada 1755 r. odprawi\u0142 w nowo wybudowanym ko\u015bciele w Starych Szkotach pierwsze uroczyste nabo\u017ce\u0144stwo ku czci \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki. <\/span><\/p>\n

\"\"Reprezentantem drugiego z uwiecznionych pod kartuszem rod\u00f3w – (Goetzen-) Grabowskich herbu Zbi\u015bwicz jest Adam Stanis\u0142aw Grabowski (1698-1766)\u00a0\u2014\u00a0biskup che\u0142mi\u0144ski, potem biskup kujawski, a wreszcie – biskup warmi\u0144ski, kawaler Orderu Or\u0142a Bia\u0142ego, fundator i dobroczy\u0144ca wielu ko\u015bcio\u0142\u00f3w, kolekcjoner, historyk sztuki i bibliofil, odkrywca r\u0119kopis\u00f3w kronik Galla Anonima i Kad\u0142ubka, fundator rokokowego wystroju kaplicy w Lidzbarku Warmi\u0144skim i tamtejszego pa\u0142acu biskupiego. W czasie kr\u00f3tkiego zaanga\u017cowania w polityk\u0119 krajow\u0105, biskup Grabowski by\u0142 stronnikiem Augusta III i \u00a0jego pos\u0142em do Rzymu. Okre\u015blenie “benefactor” dowodzi, \u017ce obaj biskupi hojnie wyposa\u017cyli \u015bwi\u0105tyni\u0119.\"\"
\n<\/span><\/p>\n

Napis widniej\u0105cy na powy\u017cszym zdj\u0119ciu: “INSIGNE HIERONYMI ROZRAZEWSCII EPISCOPI CULMIENSIS FUNDATORIS” nie pozostawia w\u0105tpliwo\u015bci odno\u015bnie do przynale\u017cno\u015bci zaprezentowanego na kartuszu wizerunku herbu Doliwa (W\u00a0polu b\u0142\u0119kitnym pas srebrny w lewo skos, na nim trzy czerwone r\u00f3\u017ce. W klejnocie mi\u0119dzy dwiema czarnymi tr\u0105bami trzy czerwone r\u00f3\u017ce w s\u0142up ustawione<\/em>). Biskup w\u0142oc\u0142awski Hieronim Rozdra\u017cewski herbu Doliwa \u017cy\u0142 na prze\u0142omie XVI i XVII wieku i jest jedyn\u0105 z upami\u0119tnionych postaci, kt\u00f3ra nie \u017cy\u0142a ju\u017c od dawna w momencie powstawania obecnej \u015bwi\u0105tyni. Powodem jego uwzgl\u0119dnienia w programie heraldycznym staroszkockiej zakrystii by\u0142 zapewne fakt, \u017ce by\u0142 dobroczy\u0144c\u0105 miejscowych jezuit\u00f3w. <\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

To biskup Rozdra\u017cewski\u00a0sprowadzi\u0142 jezuit\u00f3w do Gda\u0144ska w roku 1585. \u00a0By\u0142 inicjatorem, a p\u00f3\u017aniej \u00a0opiekunem powstania kolegium jezuickiego przeznaczone g\u0142\u00f3wnie dla syn\u00f3w szlachty pomorskiej. W roku 1592 biskup Hieronim Rozdra\u017cewski nada\u0142 jezuitom na w\u0142asno\u015b\u0107 grunty, \u00a0na kt\u00f3rych mia\u0142o powsta\u0107 przysz\u0142e kolegium. W najlepszych latach istnienia kolegium, ucz\u0119szcza\u0142o do niego kilkuset uczni\u00f3w, a w\u015br\u00f3d nich \u2014 m.in. autor hymnu narodowego, genera\u0142 J\u00f3zef Wybicki herbu Rogala. Kolegium\u00a0posiada\u0142o w\u0142asn\u0105 bibliotek\u0119, burs\u0119 i teatr. Jego dzia\u0142alno\u015b\u0107 wspierali polscy kr\u00f3lowie – od Zygmunta III po Augusta II Mocnego. Biskup Rozdra\u017cewski zabezpieczy\u0142 gda\u0144skich jezuit\u00f3w r\u00f3wnie\u017c po swojej \u015bmierci, zapisuj\u0105c im w testamencie 70 tysi\u0119cy polskich z\u0142otych \u2014 w ruchomo\u015bciach, z\u0142ocie, srebrze i pieni\u0105dzach \u2014 na budow\u0119 i utrzymanie kolegium.
\n\"\"<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Powy\u017cszy, kolejny, podw\u00f3jny wizerunek herbowy przedstawia “INSIGNIA BENEFACTORUM”, a wi\u0119c herby dobroczy\u0144c\u00f3w ko\u015bcio\u0142a. Zgodnie z podpisem s\u0105 to: “INSIGNIA BENEFACTORUM IWANICCIORUM SKORZESCIORUM”.\u00a0W ten spos\u00f3b upami\u0119tniono Iwanickich herbu Pe\u0142nia (po prawej stronie (heraldycznej)) i Sk\u00f3rzewskich herbu Drogomir (po lewej). Sk\u00f3rzewscy herby Drogomir, p\u00f3\u017aniejsi hrabiowie, wywodzili si\u0119 z Wielkopolski i Kujaw. Tam doszli do najwi\u0119kszych zaszczyt\u00f3w i maj\u0105tku. Iwaniccy herbu Pe\u0142nia wywodz\u0105 si\u0119 z zupe\u0142nie innej cz\u0119\u015bci Rzeczypospolitej – bo z Wo\u0142ynia – ale od XVII w. posiadali niedaleko Starych Szkot\u00f3w maj\u0105tek w Straszynie. Obecno\u015b\u0107 herbu \u00a0i nazwiska Iwanickich w ko\u015bciele jezuickim jest o tyle zaskakuj\u0105ce, \u017ce Straszyn by\u0142 w XVII w. lokalnym o\u015brodkiem aria\u0144skim, a jego w\u0142a\u015bciciele do\u0142\u0105czyli do sekty braci polskich i ich wspierali. By\u0107 mo\u017ce w okresie kontrreformacji i prze\u015bladowa\u0144 arian, Iwaniccy rewokowali i na dow\u00f3d lojalno\u015bci wobec ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego wsparli dzia\u0142alno\u015b\u0107 jezuit\u00f3w. By\u0107 mo\u017ce rodzina podzieli\u0142a si\u0119 na wyznawc\u00f3w arianizmu i katolik\u00f3w \u2014 co nie by\u0142o rzadkie w Rzeczypospolitej, w tym – w Gda\u0144sku (o czym cz\u0119\u015bciowo \u2014 ni\u017cej). <\/span><\/p>\n

Nie wiadomo kt\u00f3rych konkretnie Iwanickich i Sk\u00f3rzewskich upami\u0119tnia podw\u00f3jny kartusz.<\/span><\/p>\n

[EDIT] Pan Adam A. Pszcz\u00f3\u0142kowski zaproponowa\u0142 ciekaw\u0105 interpretacj\u0119 podw\u00f3jnego kartusza herbowego. Herb Drogos\u0142aw symbolizowa\u0142by Stanis\u0142awa Sk\u00f3rzewskiego (1700-1761), kasztelana che\u0142mi\u0144skiego i genera\u0142a lejtnanta wojsk koronnych. Sk\u00f3rzewski wystawi\u0142 w oddalonych o 50 km Starych Polaszkach barokowy dw\u00f3r oraz ufundowa\u0142 miejscowy ko\u015bci\u00f3\u0142 pw. \u015bw. Miko\u0142aja. \u017bon\u0105 Stanis\u0142awa by\u0142a Katarzyna z Iwanickich herbu Pe\u0142nia. Ta bardzo prawdopodobna atrybucja herbowa wymaga jeszcze weryfikacji.
\n<\/span>\"\"<\/span><\/p>\n

Ostatni w zestawieniu kartusz herbowy podtrzymywany przez putta przedstawia dwa herby, z kt\u00f3rych tylko jeden jest czytelny. To herb Denhoff\u00f3w (D\u00f6nhoff) \u2014 rodziny szlacheckiej wywodz\u0105cej si\u0119 z Westfalii, kt\u00f3rej przedstawiciele osiedli w XIV w. w krzy\u017cackich Inflantach. Herb zwany czasami “Dzikiem” przedstawia w polu srebrnym \u0142eb dzika czarny. Tym razem nad koron\u0105 rangow\u0105 nie wyobra\u017cono klejnotu \u017cadnego z dw\u00f3ch umieszczonych pod ni\u0105 herb\u00f3w (by\u0107 mo\u017ce uleg\u0142y zatarciu?). Klejnot herbu Denhoff\u00f3w przedstawia wspi\u0119tego dzika przeszytego dwiema strza\u0142ami u\u0142o\u017conymi krzy\u017cowo na skos.<\/span><\/p>\n

\"\"
Herb Denhoff [autor: Poznaniak, tarcza, labry, he\u0142m Bastian, CC BY-SA 2.5<\/a> , via Wikimedia Commons]<\/figcaption><\/figure>\n


\nWraz z do\u0142\u0105czeniem Inflant do Rzeczypospolitej w XVI w. Denhoffowie zasilili szeregi polskiej szlachty tworz\u0105c polsk\u0105 ga\u0142\u0105\u017a rodu. Do najwi\u0119kszych zaszczyt\u00f3w na Pomorzu doszed\u0142 Gerard Denhoff m\u0142odszy (1598\u20131648) \u2013 wojewoda pomorski, kasztelan gda\u0144ski, podskarbi ziem pruskich, dow\u00f3dca woj\u00adskowy i dyplomata, zaufany W\u0142adys\u0142awa IV, marsza\u0142ek dworu kr\u00f3lowej Ludwiki Marii, starosta malborski, ko\u015bcierzy\u0144ski, feli\u0144\u00adski i lucy\u0144ski. Gerard by\u0142 protestantem, dlatego herb na pewno upami\u0119tnia innego cz\u0142onka tej rodziny, wyznania katolickiego. By\u0107 mo\u017ce chodzi o Jerzego Albrechta Denhoffa (1640 – 1702) \u2013 kanclerza wielkiego koronnego, biskupa kamienieckiego, przemyskiego i krakowskiego.
\nZatarta inskrypcja pod tarczami herbowymi g\u0142osi: “INSIGNIA BENEFACTORUM \u2026ON\u2026FFIORUM CZAP\u2026I\u2026I”. Pierwsze cz\u0119\u015bciowo zatarte s\u0142owo to zapewne\u00a0“D<\/span>ONHO<\/span>FFIORUM”. <\/span><\/p>\n

Zachowane litery drugiego nazwiska oraz b\u0142\u0119kit pola herbowej tarczy prowadz\u0105 do konkluzji, \u017ce chodzi o Czapskich herbu Leliwa (w polu b\u0142\u0119kitnym p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyc z\u0142oty, barkiem ku do\u0142owi, z gwiazd\u0105 z\u0142ot\u0105 pomi\u0119dzy rogami) \u2014 r\u00f3d wywodz\u0105cy si\u0119 z Pomorza. By\u0107 mo\u017ce kartusz w staroszkockiej \u015bwi\u0105tyni upami\u0119tnia Tomasza Franciszka Czapskiego, biskupa che\u0142mi\u0144skiego i opata pelpli\u0144skiego.<\/span><\/p>\n

Sekrety staroszkockiej zakrystii wci\u0105\u017c czekaj\u0105 na pe\u0142ne odkrycie. By\u0107 mo\u017ce Czytelnicy uzupe\u0142ni\u0105 brakuj\u0105ce informacje o tamtejszych herbach. Gda\u0144sk posiada bardzo niewiele zabytk\u00f3w sakralnych o barokowo-rokokowym stylu i wystroju. Tym bardziej zach\u0119cam do odwiedzenia tej ma\u0142o znanej gda\u0144skiej \u015bwi\u0105tyni.\u00a0<\/span><\/p>\n

WOJEW\u00d3DZTWO POMORSKIE<\/a><\/p><\/blockquote>\n